Αλί Χαμενεΐ: «Μάρτυρας» ή φυγάς;

Ο Christopher de Bellaigue ανταποκριτής του Economist κάποτε στο Ιράν και νυν συνεργάτης των Times του Λονδίνου κατέγραψε τον Ιούνιο του 2025 στην βρετανική εφημερίδα τη δική του εκτίμηση για το ποιο θα είναι το τέλος του Αλί Χαμενεΐ.

Ήταν η περίοδος της αμερικανοϊσραηιλινής επιδρομής στον Ιράν, που μάλλον ωχριά σε σύγκριση με τη σημερινή.

Η περιγραφή του Βρετανού δημοσιογράφου είναι συγκλονιστική, ίσως δε και προφητική:

Η πιο κοντινή μου επαφή με τον Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ συνέβη το καλοκαίρι του 2009, κατά τη διάρκεια της Πράσινης Επανάστασης που έβγαλε εκατομμύρια Ιρανούς στους δρόμους για να διαμαρτυρηθούν κατά των προεδρικών εκλογών που είχαν νοθευτεί υπέρ του υποψηφίου που προτιμούσε ο Αγιατολάχ.

Μια Παρασκευή του Ιουνίου εκείνου, ήμουν ένας από τους δύο ξένους δημοσιογράφους, και ο μόνος Βρετανός, στο τμήμα Τύπου. Στεγαζόταν σε ένα τεράστιο υπαίθριο χώρο προσευχής στο κέντρο της Τεχεράνης, Λίγα μέτρα πιο μακριά, ο ανώτατος ηγέτης εκφωνούσε ένα από τα πιο σημαντικά κηρύγματα της ζωής του.

«Αίμα, βία και χάος»

Εν μέσω συνθημάτων όπως «Θάνατος στην Αμερική!» και «Θάνατος στο Ισραήλ!», ο Χαμενεΐ εγκατέλειπε την στάση ουδετερότητας ανάμεσα στις φατρίες του Ιράν, κηρύσσοντας τα αποτελέσματα των εκλογών νόμιμα και διατάζοντας τους διαδηλωτές να τερματίσουν την αναταραχή ή αλλιώς να αντιμετωπίσουν «αίμα, βία και χάος».

Κατηγορώντας τις δυτικές χώρες ότι κρύβονταν πίσω από τις διαμαρτυρίες, ο Χαμενεΐ ξαφνικά έστρεψε τα πυρά του στη Βρετανία: «Και οι χειρότεροι όλων είναι οι Βρετανοί». Οι πιστοί του κραύγασαν πειθήνια: «Θάνατος στη Βρετανία!» Τις εβδομάδες που ακολούθησαν, καθώς το Πράσινο Κίνημα εξαφανιζόταν κάτω από γκλομπ, σπρέι πιπεριού, δίκες-παρωδία και βιασμούς στις φυλακές, δεν ξέχασα ποτέ αυτό το βλέμμα.

Χρόνια αργότερα σε ηλικία 86 ετών πλέον (87 πλέον), ο Χαμενεΐ που έχει χαρακτηρίσει «καρκινικό όγκο» που χρήζει αφαίρεσης το Ισραήλ, αντιμετωπίζει τη στιγμή της αλήθειας, καθώς ο Τραμπ διέπραξε αυτό που κάποτε φαινόταν απρόθυμος να κάνει: Να διατάξει στρατιωτικές επιθέσεις σε τρεις ιρανικές πυρηνικές εγκαταστάσεις.

Η στιγμή της αληθειας

Γιατί είναι στιγμή αλήθειας για τον Χαμενεΐ; Διότι τα 46 χρόνια υπηρεσίας του στην Ισλαμική Επανάσταση, 36 από τα διήνυσε πέρασε ως παντοδύναμος, ανώτατος ηγέτης της χώρας, είτε θα δικαιωθούν είτε θα γίνουν στάχτη.

Μέντορας του Χαμενεΐ υπήρξε ήταν ο Αγιατολάχ Χομεϊνί.Ο ηγέτης της επανάστασης του 1979 που ανέτρεψε τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλεβί.

Ο Χομεϊνί εμπιστευόταν τον μαθητευόμενό του και εκτιμούσε την αφοσίωσή του στις επαναστατικές αρχές. Όταν ο Χομεϊνί πέθανε, το 1989, η Συνέλευση Εμπειρογνωμόνων του Ιράν, το σώμα με τους 80 κληρικούς που επιλέγουν τον ανώτατο ηγέτη, εξέλεξε τον Χαμενεΐ στη θέση του.

Ως ανώτατος ηγέτης, ο Χαμενεΐ είναι η απόλυτη εξουσία στο Ιράν. Οι υποψήφιοι για την προεδρία ελέγχονται από ένα Συμβούλιο που επιλέγεται εν μέρει από τον Χαμενεΐ και ελέγχει επίσης κάθε νόμο που ψηφίζεται από το κοινοβούλιο.

Ο Χαμενεΐ ελέγχει επίσης το ισχυρό Σώμα των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης, την επίλεκτη στρατιωτική δύναμη του Ιράν που λειτουργεί ως ιδεολογική ασπίδα για την επανάσταση, ελέγχει το πρόγραμμα βαλλιστικών πυραύλων και διευθύνει τις ξένες στρατιωτικές επιχειρήσεις της χώρας.

Η νίκη της αλαζονείας

Ο θάνατος, το 2017, του Ραφσαντζανί, πρώην προέδρου του Ιράν και μοναδικού ισότιμου του Χαμενεΐ μεταξύ των συναδέλφων του στην πολιτική ελίτ, στέρησε από τον ανώτατο ηγέτη την περιοριστική επιρροή που τού ασκούσε ο εκλιπών: Ενας πραγματιστής που ενδιαφερόταν περισσότερο να καταλήξει σε συμβιβασμό με τη Δύση παρά να την καταπολεμήσει.

Εν τω μεταξύ, το υπόλοιπο θρησκευτικό κατεστημένο ανέδειξε τον Χαμενεΐ, έναν κληρικό μεσαίας και μόνο εμπειρίας, στον θώκο και το κύρος ενός μεγάλου ιερέα. Οι δε διοικητές των Φρουρών της Επανάστασης, τους οποίους επεβράβευσε με τη δυνατότητα για παράκαμψη των διεθνών κυρώσεων, έκαναν «δική τους υπόθεση» και προς το εξωτερικό, τις προσταγές του Χαμενεΐ.

Όλα αυτά σταμάτησαν απότομα μετά την επίθεση της Χαμάς στο Ισραήλ στις 7 Οκτωβρίου 2023. Αυτό οδήγησε στην καταστολή της Χεζμπολάχ από τις ίδιες βάναυσα αποτελεσματικές ισραηλινές υπηρεσίες πληροφοριών και αεροπορίας που τώρα (το Ιούνιο αλλά και σήμερα) το Ιράν.

Και τα πράγματα έγιναν χειρότερα. Το 2024 το συριακό καθεστώς του Άσαντ ανατράπηκε, στερώντας από το Ιράν τον σημαντικότερο ξένο πελάτη του. Η Ισλαμική Επανάσταση είχε περιοριστεί στην καρδιά της, στο περσικό οροπέδιο.

Αυτό που διακυβεύεται τώρα για τον ανώτατο ηγέτη δεν είναι μόνο η εδαφική ακεραιότητα της χώρας, αλλά και το ιδεολογικά ριζοσπαστικό και κοινωνικά καταπιεστικό «ήθος¬ που έχει επιβάλει σε αυτήν. Το επαναστατικό Ιράν είναι μια χώρα όπου η χιτζάμπ παραμένει υποχρεωτική για τις γυναίκες, ακόμη και αν μια μεγάλη μειονότητα την εγκατέλειψε κατά τη διάρκεια των διαδηλώσεων «Γυναίκα, Ζωή, Ελευθερία» του 2022-23, και έχει αντισταθεί στις προσπάθειες των αρχών να την επιβάλουν ξανά. Ο ιρανικός κώδικας σεμνότητας επιβάλλεται από την αστυνομία και κάθε κριτική στον ανώτατο ηγέτη τιμωρείται με φυλάκιση. Οι παντρεμένες γυναίκες χρειάζονται την άδεια του συζύγου τους για να αποκτήσουν διαβατήριο. Οι θρησκευτικές μειονότητες αντιμετωπίζουν διακρίσεις και το κράτος εκτέλεσε 901 άτομα μόνο το 2024.

Πολεμιστής, προφήτης και μάστιγα

(…) Ο Χαμενεΐ, πολεμιστής, προφήτης και ηθική μάστιγα, έχει θέσει ως έργο ζωής του τη διατήρηση της αγνότητας της Ισλαμικής Επανάστασης και την άρνηση μιας στιγμής ηρεμίας στο Ισραήλ. Με αυτά τα κριτήρια ζητά να κριθεί.

Το στυλ του ανθρώπου είναι το αντίθετο των αντιπάλων του. Ενώ λατρεύουν να τον βλέπουν, ο Χαμενεΐ είναι φειδωλός στις εμφανίσεις του, με δυσανεξία στη ματαιοδοξία ενώ φέρεται να είναι λιτός στα γούστα του. Δεν είναι ταξιδιώτης του κόσμου: πάτησε το πόδι του έξω από το Ιράν για τελευταία φορά το 1989 (προορισμός: Βόρεια Κορέα) και σπάνια δέχεται επισκέψεις από δυτικούς (εξαίρεση αποτελεί ο Βλαντιμίρ Πούτιν). Έχουν εξαφανιστεί ακόμη και οι μετριόφρονες περιττές στιγμές της πρώιμης ενήλικης ζωής του στην ιερή πόλη Μασάντ, όπου έδειξε ενδιαφέρον για την ποίηση και τη μουσική και καλλιέργησε την εικόνα ενός κοσμικού διανοούμενου καπνίζοντας πίπα.

Από τα πρώτα του χρόνια, ο Χαμενεΐ ανατράφηκε από τον πατέρα του, τον Τζαβάντ, επίσης σιίτη κληρικό, με γνώμονα την αυστηρότητα και την αφοσίωση στο Ισλάμ. Δύο από τους αδελφούς του έγιναν επίσης κληρικοί. «Ο πατέρας μου ήταν ένας γνωστός θρησκευτικός λόγιος, πολύ ευσεβής και λίγο ερημίτης», εχει πει ο Χαμενεΐ. «Είχαμε μια δύσκολη ζωή. Θυμάμαι ότι μερικές φορές δεν είχαμε τίποτα στο σπίτι για δείπνο το βράδυ. Παρ’ όλα αυτά, η μητέρα μου πάντα κάτι προσπαθούσε να μαγειρέψει, και αυτό το δείπνο δεν ήταν τίποτα άλλο παρά ψωμί και σταφίδες».

«Ξεπουλημένοι»

Τον περασμένο Ιούνιο, σε μια ομιλία του φαινομενικά απευθυνόμενη προς τον ιρανικό λαό – αλλά στην πραγματικότητα με παραλήπτη τον Τραμπ – ο Χαμενεΐ ξεκαθάρισε ότι δεν θα συνθηκολογήσει. Σηκώνοντας περιστασιακά το αριστερό του χέρι για να δείξει προς ένα σημείο (απώλεσε την πλήρη χρήση του δεξιού του χεριού το 1981, όταν μια ομάδα της αντιπολίτευσης προσπάθησε να τον σκοτώσει χρησιμοποιώντας ένα παγιδευμένο μαγνητόφωνο) και γλείφοντας συχνά τα χείλη του, παλιά συνήθεια, ο ανώτατος ηγέτης είπε με την ήρεμη, ομοιόμορφη φωνή του: «Οι Ιρανοί δεν είναι το είδος των ανθρώπων που παραδίδονται… αν η Αμερική μπει στη μάχη, θα υποστεί ανεπανόρθωτη ζημιά».

Όπως έμαθα την Παρασκευή εκείνη του 2009, ο Χαμενεΐ είναι ένας ερασιτέχνης ιστορικός που θυμάται με μνησικακία την επιρροή που απολάμβανε η Βρετανία στο Ιράν για πολλές δεκαετίες, χωρίς ωστόσο να αποικίσει ποτέ επίσημα τη χώρα. Μισεί τους «ξεπουλημένους», ιδιαίτερα τον πατέρα του τελευταίου Σάχη, τον Ρεζά Σαχ.

Ένας Ιρανός φίλος μου έστειλε πρόσφατα ένα βίντεο του Χαμενεΐ να μιλά σε μια αίθουσα με κόσμο για τη στιγμή που οι Βρετανοί ζήτησαν από στον Ρεζά να φύγει από το Ιράν. Το ύφος του είναι ήπιο, θυμίζει παππού, αλλά πάνω απ’ όλα «αρρενωπό». «Του είπαν να φύγει», είπε ο Χαμενεΐ στο κοινό του, «και έφυγε! Μπορείτε να φανταστείτε μεγαλύτερη ταπείνωση για μια χώρα;»

Και, σαν να απευθυνόταν στον ίδιο τον Ρεζά, συνέχισε: «Αν είσαι άντρας… αν έχεις έστω και μια σταγόνα θάρρους, θα έλεγες, “Δεν θα φύγω!” Θα τους άφηνες να σε σκοτώσουν!»

Κάθε φορά που ο Χαμενεΐ εκδίδει τις προειδοποιήσεις του από το καταφύγιό του, μην τις συγχέετε με τις κενές κραυγές ενός Συνταγματάρχη Μουαμάρ Καντάφι ή ενός Σαντάμ Χουσεΐν.

Μην περιμένετε από αυτόν τον άνθρωπο που έχει ζήσει τη ζωή του για έναν σκοπό -και στα γεμάτα πιστη στο Ισλαμ μάτια του έχει τα πάντα να κερδίσει από το να πεθάνει ως μάρτυρας- να κάνει τον Άσαντ και να ανταλλάξει πρόθυμα την ηγεσία της χώρας του με μια ρωσική ντάτσα.