Από τη στρατηγική της Προόδου στη «στρατηγική» του εφήμερου

Οι ραγδαίως συντελούμενες αλλαγές στο πεδίο της τεχνολογικής εξέλιξης, του τρόπου οργάνωσης και λειτουργίας των σύγχρονων κοινωνιών (σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο), αλλαγές που περιλαμβάνουν και τις μέχρι σήμερα κρατούσες αντιλήψεις, ερμηνείες και πρότυπα, θέτουν νέα και δυσεπίλυτα προβλήματα τα οποία για πρώτη φορά καλείται να αντιμετωπίσει η ανθρωπότητα.

Στις παλαιότερες εποχές οι κοινωνίες και τα άτομα είχαν να διαχειριστούν μια συμβατή και κατανοήσιμη πρόσβαση στον κόσμο, καθώς στο πέρασμα του χρόνου μπορούσαν να ισορροπήσουν, να συγκλίνουν ή και να αποκλίνουν οριακά μεταξύ τους οι τρεις διαστάσεις του χρόνου:

– Ο κοσμικός κατανοήσιμος  χρόνος κυκλικού χαρακτήρα (εποχές έτη, αιώνες) του εμπειρικού κόσμου, ο αποκαλούμενος βιοτικός  χρόνος.

– Ο τεχνολογικός χρόνος που αφορά στην εξέλιξη της τεχνολογίας, της επιστήμης των μεγάλων επιστημονικών επαναστάσεων.Ο τύπος αυτός του χρόνου, ενώ κυλούσε επί πολλούς αιώνες αργόσυρτα από τον 19ο αι. μέχρι σήμερα, επιταχύνεται με ρυθμούς γεωμετρικής προόδου για να προσλάβει στις ημέρες μας εκθετικού χαρακτήρα ρυθμούς (τεχνητή νοημοσύνη).

– Η τρίτη διάσταση είναι ο αποκαλούμενος βιωματικός χρόνος, δηλαδή, η δυνατότητα των σύγχρονων κοινωνιών να προσλάβουν, να εκλογικεύσουν, να κατανοήσουν και να διαχειριστούν τις κρίσιμες αυτές αλλαγές. Αλλαγές που τροποποιούν και διαπερνούν την παραγωγική οργάνωση, τα θεσμικά πλαίσια κοινωνικής οργάνωσης και κυρίως τον τρόπο κατανόησης του κόσμου. Η πτώση των βέβαιων, ασφαλών θεμελίων του παραδοσιακού κοσμοειδώλου αφήνει το άτομο μετέωρο και αίολο.Η ακύρωση της λογικής, της Προόδου και της βεβαιότητας των πεποιθήσεων και η αδυναμία συγχρονισμού με τις καινοτομίες δημιουργούν ένα χάσμα πολλαπλών διαστάσεων.

Σήμερα οι τρεις αυτές διαστάσεις του παραγωγικού και κοινωνικού κόσμου αποσυνδέονται με αποτέλεσμα να δημιουργούνται συγκρούσεις και αντιφάσεις στο εσωτερικό των κοινωνιών και των ατόμων.

Η στρατηγική της πορείας της ανθρωπότητας προς μια διαρκή Πρόοδο πάνω στην οποία θεμελιώθηκε το Διαφωτιστικό πρότυπο δίνει τη θέση της στις κοινωνίες της αβεβαιότητας και της ανασφάλειας, αφού όλα τα ενδεχόμενα είναι ανοιχτά (κρίσεις, πόλεμοι, οικονομικές καταστροφές, περιβαλλοντική κατάρρευση).

Η τεχνολογική πρόοδος δεν αποτελεί πλέον μια διαμεσολαβητική σχέση μεταξύ Κεφαλαίου και Εργασίας, αλλά αυτονομείται και αναδιοργανώνει τόσο τις μορφές της Εργασίας όσο και των ευρύτερων παραγωγικών και κοινωνικών σχέσεων.

Σ΄αυτό το πλαίσιο οι κοινωνίες και τα άτομα έχουν απολέσει κάθε δυνατότητα παρέμβασης και σχεδιασμού για το μέλλον. Η συνεκτική αλυσίδα μεταξύ παρελθόντος – παρόντος και μέλλοντος έχει οριστικά διαρραγεί. Αυτή ακριβώς η απώλεια οδηγεί σε μια σημαντική αλλαγή Παραδείγματος,  οδηγεί από τη στρατηγική του μέλλοντος στη «στρατηγική» του εφήμερου, το καθημερινού, της απλής επιβίωσης.

Για να προσλάβει όμως νόημα  η στρατηγική του «εφήμερου» προσφέρεται ως «αντίδωρο» η κατανάλωση. Η εφημερότητα (η απουσία του νοήματος) συνυπάρχει με την εφημερότητα του καταναλωτικού προϊόντος, του εμπορεύματος. Γι αυτό και το προϊόν  πρέπει να έχει και αυτό εφήμερη διάρκεια και ζωή, ώστε να μπορεί να αντικατασταθεί από ένα νέο  που θα δώσει ένα νέο νόημα, ένα νέο κίνητρο στο άτομο.

Το εφήμερο ως κοινωνική σχέση. Πολιτικές και ιδεολογικές συνέπειες

Η συνέχεια και η συνεκτικότητα των κοινωνικών σχέσεων και των θεσμικά οργανωμένων κοινωνικών ομάδων τεμαχίζονται προς δύο κατευθύνσεις. Οι κοινωνικές ομάδες και οι συλλογικότητες μετατρέπονται σε άθροισμα ατομικοτήτων και ο συνεχής χρόνος που αφορά την ανθρώπινη – κοινωνική πορεία, την ενοποιημένη κουλτούρα, τον διηνεκή οικονομικό και εργασιακό  βίο τεμαχίζεται σε «στιγμές», σε εφήμερου χαρακτήρα δράσεις, αντιλήψεις, πρακτικές. Η στρατηγική της εφημερότητας υπόσχεται ότι ο εργαζόμενος θα αλλάξει πολλά επαγγέλματα μέχρι το πέρας του εργασιακού του βίου. Είναι πάντοτε προσωρινός, απασχολήσιμος, «επί συμβάσει»…

Οι  σχέσεις μεταξύ ατόμων μέσα στις κοινωνίες της διακινδύνευσης, της αστάθειας και της ανασφάλειας δομούνται προσωρινά και με χαλαρούς δεσμούς. Ακόμα και οι φιλίες και οι ερωτικές σχέσεις εξελίσσονται συχνά σε τυπικές – εφήμερες επαφές που ανά πάσα στιγμή μπορούν αδαπάνως να διακοπούν.

****

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο μια σημαντική απώλεια, μάλλον η σημαντικότερη όλων είναι η απώλεια του νοήματος. Κι αυτή η απώλεια συνδέεται ευθέως με την κρίση (και περιθωριοποίηση) της Φιλοσοφίας, των ανθρωπιστικών και κοινωνικών επιστημών.

Το βασικό επίτευγμα του αρχαίου ελληνικού κόσμου και του Διαφωτισμού υπήρξε η σύνδεση του Ορθού Λόγου και της Γνώσης με το αξιακό- ανθρωπιστικό πρόταγμα. Η Δημοκρατική Πολιτεία (μόνη αυτή) μπορούσε να συνδέσει τα δύο αυτά βασικά ιδεώδη.

Η διάρρηξη αυτής της συνοχής που προωθείται συστηματικά εδώ και μισό περίπου αιώνα έχει οδηγήσει στο σημερινό πλήρες αδιέξοδο. Η «Έκλειψη του Λόγου» που είχε εδώ και πολλές δεκαετίες προαναγγείλει ο Μαξ Χορκχάιμερ αποβαίνει σήμερα μια οδυνηρή πραγματικότητα.

Η Δημοκρατία ως εργαλείο

Ο θρίαμβος του εφήμερου, του καταναλώσιμου, του «στιγμιαίου» επεκτάθηκε ραγδαία στο επίπεδο των δημοκρατικών θεσμών, των πολιτικών κομμάτων και των ηγεσιών τους. Οι ηγέτες θεωρούνται και αυτοί καταναλώσιμοι και με την πρώτη αποτυχία αντικαθίστανται ως πολιτικά προϊόντα που έληξε η χρήση τους.

Η πλήρης υποταγή της Πολιτικής και των φορέων της στο απρόσβλητο και «αόρατο» εξουσιαστικό υπερ-Υποκείμενο (χρηματοπιστωτική δομή, κολοσσιαίες επιχειρήσεις, φορείς ασύλληπτου πλούτου) έχει αποδυναμώσει πλήρως την ισχύ και τις ηθικο-πολιτικές αξίες της ρουσωϊκής λαϊκής κυριαρχίας. Όπως άλλωστε επισημαίνει ο πατριάρχης του νεοφιλελεύθερου Παραδείγματος F.A.Hayek «Η Δημοκρατία δεν είναι αυτοσκοπός αλλά μέσον, ένα  “ωφελιμιστικό στρατήγημα” που συντελεί στη διασφάλιση του ύψιστου πολιτικού στόχου: της (οικονομικής) ελευθερίας.(“The Road to Serfdom”).

Στα κέντρα αυτής της Υπερ-Εξουσίας η επιστημονική και τεχνολογική πρόοδος χειραγωγείται για να διαμορφωθεί ο νέος τύπος ανθρώπου που θα υποτάσσεται πλήρως,  ενώ το πεδίο δράσης του θα εξαντλείται στη διαχείριση καθοδηγούμενων πληροφοριών, στην κατανάλωση προϊόντων και στη συσκευασμένη κουλτούρα.

Ζούμε την αυγή, το χάραμα αυτής της προοπτικής. Η Δημοκρατία δεν μπορεί να αποτελεί ούτε αξιακό ούτε λειτουργικό πρότυπο αυτού του τύπου οργάνωσης και ελέγχου των κοινωνιών του προσεχούς μέλλοντος και θεωρείται ότι έκλεισε τον ιστορικό της κύκλο.

Σ’ αυτό τον εφιαλτικό κόσμο δεν μπορούν να ευδοκιμήσουν ούτε τα μεγάλα πολιτικά αναστήματα, ούτε η υψηλή τέχνη, ούτε βέβαια η φιλοσοφία και οι Επιστήμες του Ανθρώπου. Η αισθαντικότητα, η φαντασία, το συναίσθημα, ιδιότητες που ανήκουν στον άνθρωπο ως «γένος – είδος» και συνιστούν την ειδολογική του ουσία (Καρλ Μαρξ, Χειρόγραφα 44) δεν αφορούν τη Μεγάλη Λογική Μηχανή. Γιατί αυτή παράγει μεν εξαιρετικά τεχνολογικά επιτεύγματα, αλλά συρρικνώνει τις πιο θαυμαστές ανθρώπινες ιδιότητες. Ακόμα και η ενόραση, το χάρισμα που καταργεί, ανασυνθέτει και υπερβαίνει τα δεδομένα και τις παραδοχές «ανατίθεται» στο Λογικό Μηχανικό υποκατάστατο.

Στις μέρες μας, φαίνεται ότι  παίρνουν τη ρεβάνς από την Ιστορία τόσο ο ωφελιμιστικός ατομικισμός του Max Weber όσο και ο Λογικός θετικισμός του Κύκλου της Βιέννης (1929).Παραδείγματα που άνθισαν τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα και επανακάμπτουν νομιμοποιούμενα από την τεχνολογική «επανάσταση» και το εξουσιαστικό υπερ-Υποκείμενο  που γιγαντώθηκε τις πρώτες κιόλας δεκαετίες του 21ου αιώνα.

*Ο Μενέλαος Γκίβαλος είναι Αν. καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης ΕΚΠΑ

Προτιμώμενη πηγή στην Google

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.