Ασυμβίβαστο υπουργού – βουλευτή: Σε ποιες χώρες της Ε.Ε. ισχύει

Στο τραπέζι της θεσμικής συζήτησης φέρνει ο Κυριάκος Μητσοτάκης το ενδεχόμενο καθιέρωσης ασυμβίβαστου μεταξύ βουλευτή και υπουργού στην Ελλάδα, ανοίγοντας μια συζήτηση που στην Ευρώπη έχει ήδη απαντηθεί με διαφορετικούς τρόπους.

Εκεί όπου ισχύει ασυμβίβαστο, αυτό εφαρμόζεται με δύο διακριτούς τρόπους:

• Mε πλήρη απαγόρευση της διπλής ιδιότητας. Όποιος βουλευτής ενταχθεί στο κυβερνητικό σχήμα χάνει οριστικά την βουλευτική έδρα, την οποία και λαμβάνει επιλαχών. Δεν μπορεί να επιστρέψει στη Βουλή ακόμη και εάν απομακρυνθεί από την κυβέρνηση με ανασχηματισμό.
• Αναστολή της βουλευτικής ιδιότητας όσο ο εκλεγμένος ασκεί κυβερνητικά καθήκοντα. Το μοντέλο αυτό (που προτείνει και ο Κυριάκος Μητσοτάκης) προβλέπει αντικατάσταση από επιλαχόντα μόνο για όσο διαρκέσει η υπουργική θητεία. Σε περίπτωση απομάκρυνσης από την κυβέρνηση, ο εκλεγμένος ανακτά την έδρα του στη Βουλή (και ο επιλαχών τη χάνει).

Η εικόνα που προκύπτει από τα ισχύοντα συνταγματικά και κοινοβουλευτικά κείμενα δείχνει ότι τα κράτη-μέλη που εφαρμόζουν τέτοιο διαχωρισμό είναι λίγα, αλλά ακολουθούν καθαρά θεσμικά σχήματα.

Αυστηρό ασυμβίβαστο

Στην πρώτη κατηγορία ανήκουν τα κράτη όπου ο βουλευτής δεν μπορεί να διατηρεί την έδρα του όσο είναι μέλος της κυβέρνησης. Εδώ ο διαχωρισμός είναι καθαρός και η διπλή ιδιότητα δεν επιτρέπεται, πέρα από πολύ περιορισμένες μεταβατικές εξαιρέσεις.

Ολλανδία

Στην Ολλανδία ισχύει το πιο καθαρό παράδειγμα αυστηρού ασυμβίβαστου. Το ολλανδικό Σύνταγμα ορίζει ότι μέλος των Staten-Generaal δεν μπορεί να είναι ταυτόχρονα υπουργός ή υφυπουργός. Η επίσημη ενημέρωση της ολλανδικής κυβέρνησης διευκρινίζει ότι οι υπουργοί και οι υφυπουργοί δεν επιτρέπεται να είναι μέλη του Κοινοβουλίου, με μόνη εξαίρεση ένα πολύ σύντομο μεταβατικό διάστημα μετά τις εκλογές ή κατά την παραίτηση της κυβέρνησης, μέχρι να ληφθεί οριστική απόφαση για την έδρα.

Κύπρος

Στην Κύπρο το ασυμβίβαστο είναι επίσης αυστηρό. Το κυπριακό συνταγματικό πλαίσιο προβλέπει ότι το αξίωμα του υπουργού είναι ασυμβίβαστο με εκείνο του βουλευτή και αντιστρόφως, δηλαδή η ιδιότητα του εκπροσώπου στη Βουλή είναι ασυμβίβαστη με τη θέση του υπουργού. Πρόκειται για πλήρη διάκριση και όχι για απλή «παύση» ή προσωρινό πάγωμα της έδρας.

Προσωρινή αναστολή της βουλευτικής ιδιότητας

Στη δεύτερη κατηγορία εντάσσονται τα κράτη όπου ο εκλεγμένος βουλευτής που αναλαμβάνει υπουργικά καθήκοντα δεν κρατά ενεργή την κοινοβουλευτική του έδρα, αλλά αντικαθίσταται προσωρινά από αναπληρωτή ή επιλαχόντα. Εδώ δεν μιλάμε για οριστική απώλεια της πολιτικής του θέσης, αλλά για θεσμοθετημένη αναστολή και επάνοδο μετά το τέλος της κυβερνητικής θητείας.

Γαλλία

Στη Γαλλία ο βουλευτής που αναλαμβάνει κυβερνητικό αξίωμα αντικαθίσταται από τον αναπληρωτή του. Η γαλλική Εθνοσυνέλευση εξηγεί ότι ο suppléant αναλαμβάνει την έδρα όταν ο βουλευτής διοριστεί στην κυβέρνηση, ενώ η νομοθεσία προβλέπει ότι ο υπουργός επιστρέφει στη Βουλή έναν μήνα μετά τη λήξη των κυβερνητικών του καθηκόντων. Πρόκειται για κλασικό μοντέλο προσωρινής αναστολής με θεσμοθετημένη επιστροφή.

Βέλγιο

Στο Βέλγιο, όποιος βουλευτής εγκαταλείπει την έδρα του λόγω διορισμού ως υπουργός ή υφυπουργός αντικαθίσταται από τον πρώτο επιλαχόντα. Ο κανονισμός της Βουλής προβλέπει ρητά ότι, μόλις λήξουν τα κυβερνητικά του καθήκοντα, ο ίδιος επανέρχεται στη βουλευτική έδρα του. Άρα το βελγικό μοντέλο δεν είναι οριστική παραίτηση, αλλά αναστολή με αυτοδίκαιη επάνοδο.

Λουξεμβούργο

Στο Λουξεμβούργο ο βουλευτής που καλείται να συμμετάσχει στην κυβέρνηση χάνει την ενεργή κοινοβουλευτική του έδρα όσο υπηρετεί ως μέλος του υπουργικού συμβουλίου, αλλά το θεσμικό σύστημα προβλέπει επανεγγραφή του στον σχετικό κατάλογο ώστε να μπορεί να επανέλθει μετά τη λήξη της κυβερνητικής του αποστολής, με βάση τη σειρά εκλογής και αναπλήρωσης. Στην πράξη, πρόκειται για παραλλαγή του βελγικού-γαλλικού μοντέλου, με αντικατάσταση του κυβερνητικού στελέχους στη Βουλή όσο διαρκεί η υπουργική του θητεία.

Πορτογαλία

Στην Πορτογαλία η ιδιότητα μέλους της κυβέρνησης είναι ασυμβίβαστη με την ιδιότητα μέλους της Assembleia da República, αλλά το πορτογαλικό καθεστώς δεν οδηγεί σε οριστική απώλεια της έδρας. Το Καταστατικό των Βουλευτών ορίζει ότι σε αυτές τις περιπτώσεις η βουλευτική εντολή αναστέλλεται και η αναστολή παύει όταν λήξει η ασυμβίβαστη ιδιότητα, δηλαδή όταν ο βουλευτής αποχωρήσει από την κυβέρνηση.

Εσθονία

Η Εσθονία έχει ένα από τα πιο σαφή συνταγματικά σχήματα προσωρινής αναστολής. Το Σύνταγμα ορίζει ρητά ότι η εντολή μέλους του Riigikogu αναστέλλεται με τον διορισμό του ως μέλους της κυβέρνησης και αποκαθίσταται όταν απαλλαγεί από τα κυβερνητικά του καθήκοντα. Η ίδια αρχή αποτυπώνεται και στην επίσημη ενημέρωση του εσθονικού κοινοβουλίου.

Κροατία

Στην Κροατία η κοινοβουλευτική πρακτική στηρίζεται στο σύστημα αναπληρωτών. Ο κανονισμός του Hrvatski sabor προβλέπει ότι οι αναπληρωτές βουλευτές αρχίζουν να ασκούν καθήκοντα όταν συντρέξουν οι νόμιμες προϋποθέσεις αντικατάστασης ή για όσο διάστημα έχει ανασταλεί η θητεία του εκλεγμένου βουλευτή. Στο ίδιο πλαίσιο ορίζεται ότι, κατά τη διάρκεια της αναστολής, αναστέλλονται όλα τα δικαιώματα και οι υποχρεώσεις του βουλευτή. Αυτό είναι το μοντέλο που εφαρμόζεται όταν εκλεγμένοι βουλευτές αναλαμβάνουν κυβερνητικά καθήκοντα.

Σλοβενία

Στη Σλοβενία η πρακτική είναι επίσης εκείνη της αντικατάστασης. Επίσημη κοινοβουλευτική τεκμηρίωση της Εθνοσυνέλευσης καταγράφει επανειλημμένα περιπτώσεις βουλευτών που έπαψαν να ασκούν τη βουλευτική ιδιότητα επειδή διορίστηκαν υπουργοί, καθώς και την εκ νέου ανάληψη της έδρας τους μετά την αποχώρησή τους από την κυβέρνηση. Το σλοβενικό μοντέλο εντάσσεται έτσι στην κατηγορία της προσωρινής αναστολής με δυνατότητα επιστροφής.

Διαβάστε αναλυτικά πώς μπορεί να εφαρμοστεί στην Ελλάδα και τι αλλαγές θα επιφέρει.