Διαπιστώσεις για μία συγκροτημένη βιομηχανική πολιτική

Των Νίκου Καραμπέκιου, ειδικού λειτουργικού επιστήμονα Β’ Βαθμίδας στο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης και Ηλεκτρονικού Περιεχομένου, και Αντώνη Αγγελάκη, επίκουρου καθηγητή του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Κρήτης

ΣΤΑ ΤΕΛΗ του 2025 δημοσιεύτηκε το EU Industrial R&D Investment Scoreboard. Παρότι στη χώρα μας δεν έτυχε μεγάλης προβολής, το Scoreboard αναδεικνύει αρκετά σημεία ενδιαφέροντος.

Εισαγωγικά, να ειπωθεί ότι αυτή η ευρωπαϊκή έκδοση παρακολουθεί και συγκρίνει τις επιδόσεις των κορυφαίων βιομηχανικών επενδύσεων σε Έρευνα και Ανάπτυξη (Ε&Α) της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) σε σχέση με τις διεθνείς τάσεις. Από το 2004, παρέχει πολύτιμες πληροφορίες και δεδομένα για εταιρείες, ερευνητές και φορείς χάραξης πολιτικής.

Νίκος Καρμαπέκιος

ΣΥΓΚΕΚΡΙΜΕΝΑ, το Scoreboard καταγράφει τις 2.000 μεγαλύτερες επιχειρήσεις παγκοσμίως σε επενδύσεις Ε&Α και τις 800 κορυφαίες με έδρα στην Ε.Ε., οι οποίες αντιπροσωπεύουν σχεδόν το 90% της παγκόσμιας ιδιωτικής δαπάνης σε Ε&Α.

Σημειώνεται ότι οι επενδύσεις είναι ιδιαίτερα συγκεντρωμένες σε τέσσερις κλάδους -λογισμικό (ICT software), υλισμικό (ICT hardware), τομέας της υγείας και αυτοκινητοβιομηχανία-, που συγκεντρωτικά ξεπερνούν το 80% της συνολικής επιχειρηματικής και βιομηχανικής Ε&Α.

ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ έτη, ο τομέας του λογισμικού καταλαμβάνει περίπου το 25% της παγκόσμιας βιομηχανικής Ε&Α, με τις εταιρείες με έδρα τις ΗΠΑ να κατέχουν συντριπτικό μερίδιο (περίπου 75% των επενδύσεων του κλάδου).

Το ποσοστό αφορά κυρίως πλατφόρμες υπολογιστικού νέφους, μεγάλα οικοσυστήματα λογισμικού και υποδομές/εργαλεία για Τεχνητή Νοημοσύνη (Τ.Ν.) (π.χ. data centres, συστήματα accelerators, θεμελιώδη μοντέλα Τ.Ν. και υπηρεσίες AI as a service).

Η συγκεντροποίηση αυτή δημιουργεί μια de facto διεθνή αρχιτεκτονική τεχνολογικής εξάρτησης: ένας πολύ μικρός αριθμός, πολύ ισχυρών δρώντων, όπως οι Magnificent Seven (Alphabet, Amazon, Apple, Meta, Microsoft, Nvidia και Tesla), ορίζουν ρυθμό, πρότυπα και κατευθύνσεις στην T.N., ενώ η Ευρώπη ακολουθεί – με ορισμένες εξαιρέσεις σε υλισμικό, αυτοκινητοβιομηχανία και ορισμένες ακόμα νησίδες αγοράς.

Οι συγκεκριμένες τάσεις εντείνουν τις ανησυχίες περί τεχνολογικής κυριαρχίας, στρατηγικών εξαρτήσεων και της ικανότητας της Ε.Ε. να διαμορφώνει αυτόνομα την πορεία της στην Τ.Ν.

ΣΥΜΦΩΝΑ με το Scoreboard, αν και η αύξηση των επιχειρηματικών επενδύσεων διακυμαίνεται μεταξύ χωρών και κλάδων ενδιαφέροντος, η αύξηση των δημόσιων επενδύσεων σε Ε&Α δεν ακολουθεί τον ίδιο ρυθμό.

Πρέπει να επισημανθεί ότι η σχετική «υποχώρηση» των δημόσιων επενδύσεων σε Ε&Α μπορεί να έχει μακροπρόθεσμα αρνητικές συνέπειες για την ανάπτυξη.

Πλήθος ερευνών καταδεικνύει ότι οι δημόσιες επενδύσεις σε Ε&Α, ιδίως σε βασική έρευνα και καθολικά δημόσια αγαθά, διακρίνονται από υψηλότερες κοινωνικές αποδόσεις σε σχέση με την ιδιωτική Ε&Α, η οποία τείνει να είναι πιο βραχυπρόθεσμη και προσανατολισμένη σε εμπορικά αξιοποιήσιμα (appropriable) κέρδη.

Το αποτέλεσμα είναι ένας κίνδυνος «ιδιωτικοποίησης» της ατζέντας της έρευνας, όπου το τι ερευνάται και με ποιους όρους καθορίζεται δυσανάλογα από λίγες μεγάλες επιχειρήσεις.

Αντώνης Αγγελάκης

ΤΟ SCOREBOARD δείχνει ότι η Ελλάδα εκπροσωπείται μόνον από ελάχιστες επιχειρήσεις, με συνολικές επενδύσεις Ε&Α που αντιστοιχούν σε πολύ μικρό ποσοστό του ευρωπαϊκού συνόλου.

Αυτό συνεπάγεται ότι η Ελλάδα δεν διαθέτει «πρωταθλητές» σε κλάδους που ορίζονται από το Scoreboard ως κεντρικοί για την προαγωγή της οικονομικής μεγέθυνσης.

Η απουσία ή οριακή παρουσία ελληνικών επιχειρήσεων στην ομαδοποίηση του Scoreboard σημαίνει ότι η χώρα στερείται «βιομηχανικών αγκυρώσεων», ήτοι σημαντικού αριθμού επιχειρήσεων με ικανό μέγεθος, επαρκή τεχνολογική ένταση και κεντρικό ρόλο σε διεθνείς αλυσίδες αξίας, επί των οποίων δύναται να δομηθούν ολοκληρωμένα βιομηχανικά οικοσυστήματα.

ΜΕΡΙΚΕΣ από τις συνέπειες αυτής της διαπίστωσης είναι η μειωμένη παραγωγική εμπέδωση και η περιορισμένη διάχυση τεχνολογίας.

Συγκεκριμένα, σε περιβάλλον με μεγάλες βιομηχανικές επιχειρήσεις, η χωρική εγγύτητα δημιουργεί έντονες (επιστημονικές και τεχνολογικές) διαχύσεις μέσω κοινών προμηθευτών, κινητικότητας προσωπικού, κοινών υποδομών (π.χ. testbeds, pilot lines, κοινά τεχνολογικά έργα), συμμετοχής σε διαμόρφωση προδιαγραφών (standards-setting) και ύπαρξης εξειδικευμένων τοπικών βιομηχανικών υπηρεσιών (π.χ. διανοητική ιδιοκτησία, βιομηχανικός σχεδιασμός).

Στην Ελλάδα, η απουσία και η ελλιπής ανάπτυξη τέτοιων «βιομηχανικών αγκυρώσεων» συνεπάγεται λιγότερα και πιο ρηχά κανάλια μεταφοράς τεχνολογίας και δεξιοτήτων, με αποτέλεσμα βραδύτερη και αποσπασματική διάχυση τεχνολογίας.

Η ΣΧΕΤΙΚΗ έλλειψη μεγαλύτερου αριθμού επιχειρήσεων υψηλότερης κλίμακας σε Ε&Α αποτυπώνεται και στην καίρια σημασία που έχουν αποκτήσει τα ευρωπαϊκά προγράμματα (π.χ. Horizon, Digital Europe), όπου ελληνικοί φορείς συμμετέχουν ως εταίροι σε διεθνή σχήματα.

Η συγκεκριμένη λογική, παρότι συνοδεύεται από πολλαπλές ωφέλειες, όπως η άντληση χρηματοδότησης και η συμμετοχή σε ερευνητικά δίκτυα υψηλής ποιότητας, παράγει συχνά αποσπασματικές συνεργασίες, με ορίζοντα ζωής τον κύκλο του έργου· με τη λήξη της χρηματοδότησης, σπάνια παραμένουν μόνιμες δομές τεχνολογικής συσσώρευσης.

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ που αναδεικνύει το Scoreboard δεν είναι η έλλειψη επιχειρηματικού δυναμισμού per se ούτε η απουσία παραγωγής νέας γνώσης. Είναι η αδυναμία κλιμάκωσης μεγαλύτερου αριθμού ελληνικών επιχειρήσεων σε μέγεθος και τεχνολογική ένταση που να τους επιτρέπει να περάσουν το κατώφλι ένταξης σε μεγάλης κλίμακας αλυσίδες παραγωγής τεχνολογιών αιχμής.

Η βιομηχανική πολιτική και οι πολιτικές για την τεχνολογία και την καινοτομία, λοιπόν, πρέπει να στοχεύσουν στην υποστήριξη των σταδίων κλιμάκωσης (scale-up) και στην ενίσχυση μεσαίων επιχειρήσεων, ώστε να εξελιχθούν σε ισχυρούς δρώντες Ε&Α και όχι μόνο στη δημιουργία νεοφυών επιχειρήσεων, με κύριο στόχο απλώς την εξαγορά από μεγαλύτερες διεθνείς επιχειρήσεις.

ΜΙΑ ΤΕΤΟΙΑ πολιτική συνδέεται με εργαλεία πολιτικών καινοτομίας όπως: στοχευμένα φορολογικά κίνητρα για σημαντικές αυξήσεις επενδύσεων σε Ε&Α, μηχανισμοί μακροπρόθεσμων χρηματοδοτικών κεφαλαίων (patient capital), σχήματα συμπληρωματικής δημόσιας χρηματοδότησης για μεγάλες ιδιωτικές επενδύσεις σε Ε&Α (blended finance), υποστήριξη για διεθνοποίηση/ένταξη σε ευρωπαϊκές αλυσίδες αξίας, δημιουργία βιομηχανικών κέντρων ικανοτήτων για την προώθηση συνεργατικών έργων σε κρίσιμους παραγωγικούς τομείς, καθώς και συνεγκατάσταση βιομηχανικών θυγατρικών και κέντρων Ε&Α μεγάλων επιχειρήσεων σε συνεργασία με τοπικά οικοσυστήματα γνώσης.

Στο πλαίσιο αυτό, κρίνεται αναγκαία η επιλογή λίγων θεματικών προτεραιοτήτων (π.χ. αεροδιαστημική, τομέας υγείας – βιοτεχνολογίας, μικροηλεκτρονική/φωτονική) για τη συγκρότηση και εφαρμογή συστημικών πολιτικών, καθώς και η δημιουργία ευρύτερων και πολυεπίπεδων παραγωγικών σχημάτων σε προσεκτικά επιλεγμένες θεματικές προτεραιότητες με σημαντικό τεχνολογικό και αναπτυξιακό αντίκτυπο.

Προτιμώμενη πηγή στην Google

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.