Δυναστεία Παχλαβί: Πώς κυβέρνησε (και έπεσε) ο τελευταίος σάχης του Ιράν

Οικονομική ασφυξία, μαζικές διαδηλώσεις, αιματηρή καταστολή, «μπλακ άουτ» επικοινωνιών. Το Ιράν «φλέγεται». Και ταυτόχρονα ελπίζει. Σε ένα μέλλον χωρίς τη θεοκρατία και την καταπίεση των μουλάδων.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ένα όνομα που έμοιαζε κλειδωμένο στο παρελθόν επιστρέφει σαν σύνθημα και σαν ερώτημα: Παχλαβί.

Ο Ρεζά Παχλαβί, ο εξόριστος γιος του τελευταίου σάχη, εμφανίζεται τις τελευταίες εβδομάδες πιο παρών και πιο διεκδικητικός. Καλεί σε κινητοποιήσεις, μιλά για μετάβαση, υπόσχεται «ένα νέο, ελεύθερο, δημοκρατικό Ιράν με σχέσεις καλής γειτονίας».

Για κάποιους είναι η πιο αναγνωρίσιμη φιγούρα που μπορεί να δώσει πρόσωπο σε μια αντιπολίτευση χωρίς ενιαία ηγεσία. Για άλλους, είναι το πολιτικό φάντασμα μιας εποχής που δεν έφυγε ποτέ πραγματικά από τη συλλογική μνήμη — και δεν έφυγε γιατί άφησε πίσω της μια βαθιά πληγή.

Μια δυναστεία που δεν γεννήθηκε στα παλάτια

Η δυναστεία Παχλαβί δεν ξεκίνησε από παλιά αριστοκρατία. Ιδρυτής της ήταν ο Ρεζά Χαν, στρατιωτικός που ανέβηκε στην εξουσία στα χρόνια της αστάθειας μετά τον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο. Το 1925 αντικατέστησε τη δυναστεία των Κατζάρ και στέφθηκε σάχης. Η υπόσχεσή του ήταν απλή: κεντρικό κράτος, τάξη, εκσυγχρονισμός, εθνική ταυτότητα.

Προώθησε μεταρρυθμίσεις στην εκπαίδευση, τη διοίκηση, τις υποδομές. Περιόρισε την επιρροή του κλήρου σε τομείς που παραδοσιακά έλεγχε. Έχτισε κράτος με «συρματοπλέγματα»: ισχυρό, λειτουργικό σε κάποια πεδία, αλλά αυταρχικό στον πυρήνα του.

Το 1941, εν μέσω Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η διεθνής γεωπολιτική τον σαρώνει: εξαναγκάζεται να παραιτηθεί και τη θέση του παίρνει ο γιος του, Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.

Ο τελευταίος σάχης: εκσυγχρονισμός «από τα πάνω» και φόβος «από τα κάτω»

Ο Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί κυβέρνησε επί 37 χρόνια. Ήθελε να μετατρέψει το Ιράν σε μια σύγχρονη, ισχυρή χώρα, με ισχυρό στρατό, βιομηχανία, υποδομές, μια νέα μεσαία τάξη.

Γυναίκες πολιτικοί στο Ιράν τη δεκαετία του ’70 – Πηγή: iranprimer.usip.org/

Η δεκαετία του ’60 και του ’70 φέρνει ανάπτυξη, πετροδολάρια, μια εικόνα «δυτικοποίησης» που για πολλούς ταυτίστηκε με πρόοδο: γυναίκες χωρίς μαντίλα, πόλεις που αλλάζουν, μια Τεχεράνη που θέλει να μοιάσει στις μεγάλες πρωτεύουσες.

Αλλά πίσω από τη βιτρίνα, το καθεστώς γίνεται ολοένα πιο κλειστό. Οι πολιτικοί αντίπαλοι διώκονται, τα κόμματα περιθωριοποιούνται, η μυστική αστυνομία γίνεται συνώνυμο του φόβου. Η εξουσία συγκεντρώνεται στο παλάτι.

Και όσο το Ιράν εκσυγχρονίζεται «από τα πάνω», τόσο μεγαλώνει η αντίδραση «από τα κάτω»: φοιτητές, εργάτες, θρησκευτικά δίκτυα, παραδοσιακά στρώματα που νιώθουν ότι χάνουν έδαφος, αλλά και αστοί που βλέπουν ότι η «ανάπτυξη» δεν συνοδεύεται από ελευθερίες.

Η αντίφαση του σάχη είναι αυτή: προσπάθησε να τρέξει τη χώρα προς το μέλλον, αλλά της αφαίρεσε τα πολιτικά εργαλεία για να το διαχειριστεί. Και όταν ήρθε η ώρα της κρίσης, δεν υπήρχαν βαλβίδες εκτόνωσης — μόνο δρόμοι.

Η πτώση του 1979: όταν η ιστορία γυρίζει ανάποδα

Το 1978–79 οι κινητοποιήσεις γίνονται μαζικές. Η οικονομία πιέζεται, ο πληθωρισμός τσιμπά, η ανισότητα φαίνεται πιο έντονα, η διαφθορά γίνεται καθημερινή αφήγηση. Στο πολιτικό πεδίο, ο σάχης μοιάζει απομονωμένος.

Προσπαθεί αργά να ανοίξει το σύστημα, αλλά είναι πλέον αργά: οι διαδηλώσεις δεν ζητούν μεταρρυθμίσεις, ζητούν τέλος.

Πηγή: Wikimedia Commons

Τον Ιανουάριο του 1979 φεύγει από το Ιράν. Λίγες εβδομάδες μετά, επιστρέφει από την εξορία ο αγιατολάχ Χομεϊνί. Η μοναρχία καταρρέει. Η Ισλαμική Δημοκρατία εγκαθιδρύεται και σφραγίζει την πιο δραματική αλλαγή πορείας στη σύγχρονη ιστορία της χώρας.

Γιατί επιστρέφει τώρα ο Ρεζά Παχλαβί

Ο Ρεζά Παχλαβί ήταν έφηβος όταν έπεσε η μοναρχία. Έζησε την υπόλοιπη ζωή του στο εξωτερικό, χτίζοντας ταυτότητα ως αντιπολιτευτική φωνή απέναντι στην Ισλαμική Δημοκρατία. Τα τελευταία χρόνια, και ειδικά τώρα, επιχειρεί κάτι περισσότερο: να εμφανιστεί ως πολιτικός «συντονιστής» της μετάβασης — όχι ως βασιλιάς, λέει, αλλά ως πρόσωπο που μπορεί να ενώσει, να προσελκύσει διεθνή στήριξη και να δώσει σχήμα στο «μετά».

Η συγκυρία τον ευνοεί. Το καθεστώς βρίσκεται υπό πίεση. Η κοινωνία είναι κουρασμένη. Η οικονομία σπρώχνει κόσμο στον δρόμο. Και η αντιπολίτευση, εντός και εκτός Ιράν, παραμένει κατακερματισμένη. Σε ένα τέτοιο κενό, ένα αναγνωρίσιμο όνομα γίνεται σημαία — ακόμη κι αν δεν υπάρχει συμφωνία για το τι ακριβώς σημαίνει η σημαία.

Νοσταλγία, συμβολισμός και το βάρος του παρελθόντος

Η «επιστροφή» των Παχλαβί δεν είναι απλή. Για μέρος των Ιρανών —ιδίως των νεότερων που δεν έζησαν τον σάχη— ο Παχλαβί συμβολίζει μια Ισλαμική Δημοκρατία που δεν υπήρχε: κοσμικότητα, περισσότερη κοινωνική ελευθερία, σύνδεση με τον κόσμο.

Για άλλους, συμβολίζει τον αυταρχισμό που άνοιξε τον δρόμο ακριβώς στον ισλαμισμό. Και αυτό είναι το πολιτικό του πρόβλημα: δεν μπορείς να μιλάς για δημοκρατική μετάβαση κουβαλώντας πάνω σου μια κληρονομιά που διχάζει.

Το ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι αν ο Ρεζά Παχλαβί έχει φωνή. Έχει — και δυναμώνει όταν το καθεστώς τρίζει. Το ερώτημα είναι αν μπορεί να γίνει κάτι περισσότερο από σύμβολο: αν μπορεί να μετατραπεί σε γέφυρα ανάμεσα σε διαφορετικά ρεύματα, διαφορετικές γενιές και διαφορετικές μνήμες.

Για την ώρα, η ίδια η επιστροφή του ονόματος Παχλαβί στο δημόσιο πεδίο λέει κάτι βαθύτερο: ότι στο Ιράν, όταν το παρόν γίνεται ασφυκτικό, ακόμα και το παρελθόν ξανανοίγει σαν επιλογή. Και αυτό, από μόνο του, είναι ένδειξη μιας χώρας που βρίσκεται μπροστά σε καμπή.