Γραφείο Προϋπολογισμού – Οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες της ΕΕ και η Ελλάδα

ΓΡΑΦΕΙΟ ΠΡΟΫΠΟΛΟΓΙΣΜΟΥ ΤΟΥ ΚΡΑΤΟΥΣ ΣΤΗ ΒΟΥΛΗ

Αναλυτικό σημείωμα: Οι νέοι δημοσιονομικοί κανόνες της ΕΕ και η Ελλάδα

Τη φιλοσοφία και την πρακτική εφαρμογή των νέων δημοσιονομικών κανόνων της Ευρωπαϊκής Ένωσης αναλύει σε ειδικό σημείωμά του το Γραφείο Προϋπολογισμού του Κράτους στη Βουλή, δίνοντας έμφαση στο πώς λειτουργεί το επικαιροποιημένο δημοσιονομικό πλαίσιο στην περίπτωση της Ελλάδας, μέσα από αριθμητικά παραδείγματα.

Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει επικαιροποιήσει τους δημοσιονομικούς κανόνες της – τους κοινούς κανόνες που καθορίζουν πόσο μπορούν να δαπανήσουν και να δανειστούν οι χώρες και πώς μπορούν να διαχειριστούν το δημόσιο χρέος τους. Στόχος είναι να συνδυαστεί η σταθερότητα με το περιθώριο για επενδύσεις και ανάπτυξη. Το σημείωμα αυτό εξηγεί τους νέους δημοσιονομικούς κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, που τέθηκαν σε ισχύ το 2024. Αριθμητικά παραδείγματα επεξηγούν τον τρόπο λειτουργίας του πλαισίου.

• Η φιλοσοφία των νέων δημοσιονομικών κανόνων της ΕΕ είναι να διατηρηθεί το δημόσιο χρέος υπό έλεγχο μέσα από απλές, διαφανείς, ειδικές για κάθε χώρα μεσοπρόθεσμες πορείες δαπανών οι οποίες προστατεύουν τις επενδύσεις, στηρίζουν την υλοποίηση μεταρρυθμίσεων και ενισχύουν την αξιοπιστία της εφαρμογής.

• Τι έχει παραμείνει ίδιο: Τα όρια της Συνθήκης Μάαστριχτ (έλλειμμα 3%, χρέος 60% του ΑΕΠ).

• Τι έχει αλλάξει σε σύγκριση με το προηγούμενο δημοσιονομικό πλαίσιο;

– Οι αναθεωρημένοι κανόνες είναι απλούστεροι: η ΕΕ εξετάζει κυρίως έναν δείκτη – καθαρές πρωτογενείς δαπάνες που χρηματοδοτούνται από εθνικούς πόρους (εφεξής καθαρές δαπάνες), ο οποίος μετρά τις ελεγχόμενες δαπάνες (European Commission, 2024c, 2024d; European Commission, Directorate-General for Economic and Financial Affairs, 2025b; Regulation (EU) 2024/1263 of the European Parliament and of the Council, 2024).

– Κάθε κράτος μέλος της ΕΕ καταρτίζει ένα τετραετές (με δυνατότητα παράτασης σε επταετές) δημοσιονομικό-διαρθρωτικό σχέδιο, το οποίο καθορίζει την πορεία των καθαρών δαπανών. Το σχέδιο περιγράφει πώς το δημόσιο χρέος θα μειωθεί ή θα παραμείνει σε ασφαλή επίπεδα. Περιλαμβάνει δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις (π.χ. συνταξιοδοτικό, αγορά εργασίας, δημόσια διοίκηση) και επενδύσεις.

– Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή ελέγχει εάν το σχέδιο διατηρεί το χρέος σε μια εύλογη καθοδική πορεία και τα ελλείμματα υπό έλεγχο, διαπραγματεύεται και συμφωνεί το σχέδιο με τη χώρα. Από τη στιγμή που η πορεία των δαπανών συμφωνηθεί, καθίσταται δεσμευτική.

• Τι είναι οι καθαρές δαπάνες;

– Περιλαμβάνουν το μεγαλύτερο μέρος των πρωτογενών δημόσιων δαπανών (για μισθούς, αγαθά και υπηρεσίες, επενδύσεις, κοινωνικές μεταβιβάσεις), αλλά εξαιρούνται οι πληρωμές τόκων για το χρέος και οι δαπάνες που χρηματοδοτούνται αποκλειστικά από την ΕΕ (π.χ. επιχορηγήσεις του Ταμείου Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας) ή οι συγχρηματοδοτούμενες δαπάνες (όπως τα Ταμεία Συνοχής ή Περιφερειακής Ανάπτυξης). Εξαιρούνται επίσης τα εφάπαξ, προσωρινά μέτρα και οι δαπάνες για την κυκλική ανεργία. Προσαρμόζονται ανάλογα με τα ενεργητικά φορολογικά μέτρα: οι μειώσεις φόρων αντιμετωπίζονται ως επιπλέον δαπάνες και οι αυξήσεις φόρων ως εξοικονόμηση.

– Ένα νέο εργαλείο, που ονομάζεται «Λογαριασμός Ελέγχου», συγκρίνει σε ετήσια βάση τις πραγματικές καθαρές δαπάνες με τη συμφωνηθείσα πορεία. Εάν οι σωρευτικές αποκλίσεις ξεπερνούν ένα ορισμένο όριο (περίπου 0,3% του ΑΕΠ) και δεν δικαιολογούνται από έκτακτες περιστάσεις (π.χ. σοβαρό σοκ ή κρίσεις), η Επιτροπή μπορεί να κινήσει διορθωτική διαδικασία.

• Γιατί οι υπερβάσεις στα πλεονάσματα δεν ανοίγουν τον δρόμο για πρόσθετες δαπάνες.

– Όταν το πραγματικό πρωτογενές πλεόνασμα υπερβαίνει τον στόχο για το πλεόνασμα, οι πρόσθετοι πόροι δεν μπορούν να ανακατευθυνθούν προς υψηλότερες δαπάνες, διότι αυτό θα αποτελούσε παραβίαση της δημοσιονομικής πορείας που έχει συμφωνηθεί με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή (European Commission, Directorate-General for Economic and Financial Affairs, 2025b; Ministry of Economy and Finance, 2025b). Αντιθέτως, αυτές οι υπεραποδόσεις μπορούν να αξιοποιηθούν για τη μείωση του δημόσιου χρέους και για τη δημιουργία δημοσιονομικών «μαξιλαριών» που θα συμβάλουν στη στήριξη των δημόσιων δαπανών σε περιόδους οικονομικής επιβράδυνσης.

• Δημοσιονομικός χώρος που δημιουργείται από μόνιμα μέτρα στο σκέλος των εσόδων.

– Επέκταση του μελλοντικού δημοσιονομικού χώρου μέσω της αύξησης των εσόδων με τη λήψη ενεργητικών μέτρων πολιτικής στο σκέλος των εσόδων (DRMs), όπως η διεύρυνση της φορολογικής βάσης ή η αλλαγή των φορολογικών συντελεστών. Τα υψηλότερα φορολογικά έσοδα ενισχύουν τη δημοσιονομική στάση, δημιουργώντας έτσι τον απαραίτητο δημοσιονομικό χώρο και επιτρέποντας την αναθεώρηση της πορείας των καθαρών δαπανών ώστε να νομοθετηθούν μόνιμες φοροελαφρύνσεις ή πρόσθετες δημόσιες δαπάνες (European Commission, 2024d; European Commission, Directorate-General for Economic and Financial Affairs, 2025b).

– Τα μόνιμα DRMs (δηλαδή μέτρα εξαιρουμένων εκείνων που σχετίζονται με κυκλικούς παράγοντες) βελτιώνουν το υποκείμενο διαρθρωτικό ισοζύγιο και τη δυναμική του χρέους → όταν η Επιτροπή διενεργεί την Ανάλυση Βιωσιμότητας Χρέους (DSA) για το πολυετές σχέδιο, μια ισχυρότερη δημοσιονομική θέση μπορεί να οδηγήσει σε διαπραγμάτευση μιας λιγότερο περιοριστικής πορείας των καθαρών δαπανών.

• Γιατί αυτά έχουν σημασία για τους πολίτες;

– Επειδή αυτοί οι κανόνες επηρεάζουν πόσα μπορούν να δαπανήσουν οι κυβερνήσεις για δημόσιες υπηρεσίες (π.χ. νοσοκομεία, σχολεία, κοινωνικά επιδόματα), συντάξεις και δημόσιες επενδύσεις.

– Πόσο γρήγορα μειώνεται το χρέος, επηρεάζοντας τη μελλοντική φορολογική επιβάρυνση και το επιτοκιακό κόστος.

– Πόσο αξιόπιστη και σταθερή φαίνεται μια χώρα στις αγορές και στους εταίρους της ΕΕ, γεγονός που διαμορφώνει το κόστος δανεισμού και τη χρηματοπιστωτική σταθερότητα.

Πλαίσιο 1. Σημαντικές διευκρινίσεις για το μεταρρυθμισμένο πλαίσιο
• Τα όρια της Συνθήκης Μάαστριχτ (3% έλλειμμα, 60% χρέος) παραμένουν, ενώ νέες δικλείδες ασφαλείας διασφαλίζουν σταθερή μείωση του χρέους και περιθώρια ασφαλείας για τα ελλείμματα
(Council of the European Union, 2024; European Central Bank, 2024; European Commission, Directorate-General for Economic and Financial Affairs, 2025b; Regulation (EU) 2024/1263 of the European Parliament and of the Council, 2024).

Δείτε το πλήρες κείμενο του σημειώματος ή κατεβάστε το από εδώ: