Η αυταπάτη πίσω από το σχέδιο για την επόμενη μέρα
Η επιχείρηση που οδήγησε στη σύλληψη του Νικολάς Μαδούρο και στην εγκαθίδρυση μιας νέας πολιτικής ηγεσίας στη Βενεζουέλα παρουσιάζεται από την κυβέρνηση Τραμπ ως ένα επιτυχημένο μοντέλο «χειρουργικής» αλλαγής καθεστώτος. Ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος έχει αφήσει να εννοηθεί ότι θα ήθελε να δει κάτι αντίστοιχο και στο Ιράν.
Όπως είπε θέλει να αναδειχθεί ένας «καλός ηγέτης», με τον οποίο οι ΗΠΑ θα μπορούν να κλείσουν συμφωνίες, όπως συνέβη με τη Ντέλσι Ροντρίγκες στο Καράκας. Το πρόβλημα είναι ότι η σύγκριση αγνοεί μια θεμελιώδη πραγματικότητα: το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα.
Ένα κράτος, όχι ένας ηγέτης
Η σύλληψη του Μαδούρο, όσο εντυπωσιακή κι αν ήταν, αφορούσε κυρίως την απομάκρυνση ενός πολιτικού προσώπου από την κορυφή ενός αυταρχικού αλλά σχετικά προσωποκεντρικού καθεστώτος.
Στο Ιράν, όμως, η εξουσία δεν συγκεντρώνεται σε έναν μόνο άνθρωπο. Το πολιτικό σύστημα της Ισλαμικής Δημοκρατίας είναι μια πολύπλοκη αρχιτεκτονική θεσμών: το σώμα των Φρουρών της Επανάστασης, τα δίκτυα ασφαλείας, οι παραστρατιωτικές οργανώσεις και ένα ολόκληρο ιδεολογικό κράτος που έχει διαμορφωθεί επί σχεδόν μισό αιώνα.
Ακόμη και η εξόντωση του ανώτατου ηγέτη, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, δεν σημαίνει απαραίτητα κατάρρευση του συστήματος. Αντίθετα, η ιστορία των επαναστατικών καθεστώτων δείχνει ότι συχνά γίνονται πιο σκληρά όταν αισθάνονται ότι απειλούνται υπαρξιακά.
REUTERS/Mohammed AtyΜια χώρα 90 εκατομμυρίων
Υπάρχει όμως και ένας δεύτερος παράγοντας που κάνει την ιρανική εξίσωση πολύ πιο επικίνδυνη: το μέγεθος και η κοινωνική πολυπλοκότητα της χώρας. Με πληθυσμό περίπου 90 εκατομμυρίων, το Ιράν είναι μία από τις μεγαλύτερες χώρες της Μέσης Ανατολής. Και σχεδόν το 40% του πληθυσμού ανήκει σε εθνοτικές μειονότητες – Αζέρους, Κούρδους, Άραβες, Λούρους, Βαλούχους και άλλες ομάδες. Ο Τραμπ ποντάρει στους Κούρδους να κάνουν το πρώτο βήμα για την ανατροπή του καθεστώτος με μία χερσαία επέμβαση. «Θα ήταν πραγματικά υπέροχο», είπε χθες. Εκείνοι θα μπορούσαν να ανοίξουν τον δρόμο της αναταραχής για να ακολουθήσουν και οι άλλες εθνότητες.
Σε ένα σενάριο αποσταθεροποίησης, ωστόσο, αυτό το μωσαϊκό θα μπορούσε εύκολα να μετατραπεί σε πεδίο εθνοτικών συγκρούσεων ή αποσχιστικών κινημάτων, με άμεσες επιπτώσεις στις γειτονικές χώρες.
Η Τουρκία, το Αζερμπαϊτζάν, το Ιράκ και τα κράτη του Κόλπου θα βρεθούν αμέσως μέσα στη δίνη μιας τέτοιας κρίσης.
Κούρδοι μαχητές του Κόμματος Ελευθερίας του Κουρδιστάν (PAK) συμμετέχουν σε εκπαιδευτική άσκηση σε βάση στα περίχωρα της Ερμπίλ, στο Ιράκ. REUTERS/Thaier Al-Sudan.Το μάθημα της Μέσης Ανατολής
Η μεγάλη αυταπάτη πίσω από τα σχέδια για την «επόμενη μέρα» στο Ιράν είναι η ιδέα ότι η αλλαγή ηγεσίας μπορεί να ελεγχθεί αποκλειστικά εξωτερικά. Στη Βενεζουέλα, οι ΗΠΑ είχαν απέναντί τους μια χώρα οικονομικά αποδυναμωμένη και διεθνώς απομονωμένη. Στο Ιράν, όμως, ακόμη και ένα τραυματισμένο καθεστώς διατηρεί σημαντικές δυνατότητες: στρατιωτικές, ιδεολογικές και γεωπολιτικές.
Και κυρίως έχει την ικανότητα να μετατρέψει μια εσωτερική κρίση σε περιφερειακή. Η Μέση Ανατολή είναι γεμάτη παραδείγματα καθεστώτων που κατέρρευσαν γρήγορα – και κρατών που βυθίστηκαν στο χάος μετά από αυτή την κατάρρευση.
Η Λιβύη, η Συρία και το Ιράκ δείχνουν πόσο δύσκολο είναι να ελεγχθεί η «επόμενη μέρα» όταν διαλύεται μια ισχυρή κρατική δομή. Γι’ αυτό και η ιδέα ότι μπορεί απλώς να βρεθεί «μια Ντέλσι» για την Τεχεράνη ίσως αποδειχθεί περισσότερο πολιτικό σύνθημα παρά ρεαλιστική στρατηγική.
Γιατί, όσο ελκυστικό κι αν ακούγεται το μοντέλο της Βενεζουέλας στην Ουάσιγκτον, η πραγματικότητα είναι απλή: το Ιράν δεν είναι Βενεζουέλα. Και η Μέση Ανατολή δεν συγχωρεί εύκολα τέτοιες αυταπάτες.
