Η απολιτικότητα και το μονοπώλιο των επαγγελματιών της πολιτικής

Νίκος Παναγιωτόπουλος *

Η συνεχής αύξηση της εκλογικής αποχής στην Ελλάδα αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα πολιτικά γεγονότα των τελευταίων δεκαετιών.

Η απογοήτευση από τα κόμματα, η απαξίωση του πολιτικού προσωπικού, η μειωμένη εμπιστοσύνη στους πολιτικούς θεσμούς που σχολιάζονται από τους νέους δοξόσοφους δεν εξηγούν πραγματικά γιατί η αποχή αυξάνεται συστηματικά ούτε γιατί παρατηρείται περισσότερο σε συγκεκριμένες κοινωνικές κατηγορίες.

Και κυρίως τα σχόλια τους δεν επιτρέπουν να γίνει κατανοητό πως η αποχή δεν αποτελεί ατομική επιλογή αλλά κοινωνικό γεγονός· ένα πολιτικό φαινόμενο το οποίο παράγεται από τον ίδιο τον τρόπο (ανα) παραγωγής και λειτουργίας του σημερινού πολιτικού πεδίου, και από την άνιση κατανομή των πόρων που επιτρέπει μόνο σε ορισμένους πολίτες να συμμετέχουν αποτελεσματικά στην πολιτική ζωή και στον τρόπο διακυβέρνησης τους.

Το πολιτικό πεδίο διευρύνεται συνεχώς υπό το βάρος της ανάπτυξης του καταμερισμού της εργασίας παραγωγής του πολιτικού προσωπικού και του πολιτικού κεφαλαίου του. Η ανάπτυξη αυτή το οδήγησε στο να αποκτήσει μεγάλη αυτονομία, αναπτύσσοντας την δική του γλώσσα, τους δικούς του κανόνες και τρόπους (ανα)παραγωγής του.

Η «πολιτική» έγινε προοδευτικά ένας εξειδικευμένος επαγγελματικός και γραφειοκρατικός χώρος που τείνει να κλείνεται στον εαυτό του, απέκτησε μια ιδιαίτερη κουλτούρα, όλο και περισσότερο απρόσιτη στους περισσότερους πολίτες· ένας χώρος που πρωτίστως ασχολείται με τα δικά του ενδιαφέροντα, με τα δικά του συμφέροντα, πολύ συχνά τελείως ξένα με αυτά των εντολέων του.

Αποτέλεσμα: η αγορά της πολιτικής σήμερα είναι από τις λιγότερο ελεύθερες.

Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί μια διαρκώς αυξανόμενη κοινωνική απόσταση μεταξύ κυβερνώντων και κυβερνωμένων, παράγοντας στους τελευταίους ένα αίσθημα αποξένωσης, απομάγευσης της πολιτικής.

Παράλληλα, οι ιδεολογικοί μηχανισμοί νομιμοποίησης του πολιτικού πεδίου, όλο και πιο δραστικοί, κάνουν ότι μπορούν ώστε οι πολίτες να ανέχονται αυτή την απόσταση, αν όχι να την θεωρούν «φυσική.

Ακόμα και η φράση «όλοι ίδιοι είναι», πέρα από την πρώτη ερμηνεία που εύκολα απορρέει, αποτελεί και δείκτη της γενικευμένης πεποίθησης ότι η πολιτική δεν αποτελεί χώρο όπου μπορεί να παρέμβει άμεσα και αποτελεσματικά ο απλός πολίτης.

Έτσι, η πολιτική ισότητα είναι κυρίως τυπική.

Από την μια μεριά, οι κυριαρχούμενες τάξεις, μη διαθέτοντας τα αναγκαία εφόδια ( οικονομικό και πολιτισμικό κεφάλαιο, γλωσσικές δεξιότητες, κοινωνικά δίκτυα, εξοικείωση με τους θεσμούς, την αναγκαία αυτοεικόνα ότι η γνώμη τους αξίζει να ακουστεί….), βιώνουν την πολιτική ως ξένο κόσμο και τείνουν να εναποθέσουν πλήρως των εαυτών τους στα κόμματα.

Από την άλλη μεριά, οι κυρίαρχες τάξεις διαθέτουν δυνατότητες ελέγχου της σχέσης τους με τους πολιτικούς εντολοδόχους καθώς διαθέτουν πέρα από τα κόμματα και άλλους τρόπους παραγωγής της εικόνας τους και της διασφάλισης των συμφερόντων τους.

Παράλληλα, η οικονομική κρίση, τα προγράμματα δημοσιονομικής προσαρμογής, οι ευρωπαϊκοί περιορισμοί και η σχετική σύγκλιση των προγραμμάτων των μεγάλων κομμάτων, γενικότερα, η επικυριαρχία του οικονομικού επί του πολιτικού, ενίσχυσαν την συλλογική αίσθηση ότι οι πολιτικές επιλογές των κυβερνήσεων διαθέτουν περιορισμένα περιθώρια.

Η αίσθηση των πολιτών ότι ανεξάρτητα από το εκλογικό αποτέλεσμα οι βασικές πολιτικές παραμένουν σταθερές, ότι η ψήφος τους χάνει τη συμβολική και πρακτική της αξία, ότι η πολιτική δεν μπορεί πλέον να μεταβάλει ουσιαστικά την κοινωνική πραγματικότητα, συμβάλει σημαντικά στην απονομιμοποίηση της πολιτικής συμμετοχής.

Σε αυτό το πλαίσιο θα διεξαχθεί ο προεκλογικός αγώνας. Και, μάλιστα σε μια στιγμή κατά την οποία η έξαρση των παραπάνω χαρακτηριστικών του πολιτικού πεδίου συνδυάζεται με την εντατικοποίηση του πολιτικού ανταγωνισμού, δηλαδή με πολλαπλασιασμό των κομμάτων, γεγονός που εξαναγκάζει τα διαφορετικά κόμματα να τροποποιούν συνεχώς το πρόγραμμα τους προκειμένου να κατακτήσουν νέα πελατεία.

Και παρατηρώντας αυτόν τον αγώνα που έχει ήδη ξεκινήσει, δεν μπορεί κανείς να μην αναρωτηθεί αν όλα μέχρι τώρα γίνονται λες για να γίνει συνειδητή σε όλους η πλήρης αναντιστοιχία μεταξύ συμφερόντων των εντολοδόχων και των εντολοδοτών, μεταξύ πολιτικών και πολιτών.

Όλα μέχρι τώρα εξελίσσονται με τρόπο ώστε να μπορούμε να υποθέσουμε ότι, παρόλο που, αντικειμενικά, τα επιβιωτικά και υπαρξιακά προβλήματα μεγάλου αριθμού ομάδων είναι μεγάλα και οξυμένα και απαιτούν άμεσες και υπεύθυνες λύσεις, στις επόμενες εκλογές η ενεργητική αποχή, που έχει τις ρίζες της στην εξέγερση ενάντια στην αδυναμία απέναντι τόσο στην πολιτική όσο και στους πολιτικούς μηχανισμούς, δεν θα υποχωρήσει.

Όλα μας πείθουν πως θα μείνει, πάλι, στα πολιτικά αζήτητα ως απολιτικότητα, (που υπό συνθήκες μπορεί πάντα να μεταστραφεί προς τις διάφορες μορφές αυταρχισμού, λαϊκισμού ή εθνικισμού), να αμφισβητεί το μονοπώλιο των πολιτικών, και τους καιροσκόπους όλων των στρατοπέδων.

Θα είναι πάλι εκεί να αντιπροσωπεύει το πολιτικό ισοδύναμο εκείνου που υπήρξε σε άλλες εποχές η θρησκευτική εξέγερση ενάντια στο μονοπώλιο των κληρικών.

* Καθηγητής Κοινωνιολογίας, ΕΚΠΑ

Προτιμώμενη πηγή στην Google

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.