Η εξωφρενική οικονομία των δύο ταχυτήτων
Μπορεί κάποιος Κουβανός σε αυτό το -αγρίως χειμαζόμενο πλέον- νησί να απολαύσει ένα πολυτελές γεύμα μπριζόλα, να οδηγεί καινούριο αυτοκίνητο, να έχει απρόσκοπτα ηλεκτρικό ρεύμα και να αγοράζει προϊόντα από τον -όχι και τόσο περιέργως- ακμάζοντα ιδιωτικό τομέα;
Τα ερωτήματα τα θέτουν οι Financial Times και η απάντηση σε αυτά είναι ότι στην κάποτε ισοπεδωτική, λόγω του ιδιόρρυθμου κομμουνιστικού συστήματος που επί δεκαετίες έχει εφαρμοστεί, πλέον έχει εδραιωθεί μια οικονομία δύο ταχυτήτων.
Οι έχοντες απολαμβάνουν τρόφιμα εισαγόμενα από τις ΗΠΑ και μετακινούνται με ηλεκτρικά οχήματα φορτιζόμενα από ηλιακά πάνελ
Οι μη έχοντες επιβιώνουν με δελτία τροφίμων σε κρατικά σουπερμάρκετ, πηγαίνουν στη δουλειά τους με τα πόδια και το βράδυ, τα σπίτια τους, είναι βυθισμένα στο σκοτάδι.
Πού οφείλεται όμως αυτή η οικονομία των δύο ταχυτήτων;
Για αρχή, σ΄εκείνο το πρώτο κύμα ιδιωτικής επιχειρηματικότητας που άρχισε να αχνοφαίνεται κάπου στο 2021. Τότε, η κουβανική κυβέρνηση επέτρεψε σε μερικές μικρές και μεσαίες επιχειρήσεις να λειτουργήσουν ως ιδιωτικές. Για να έχουμε μια εικίΚάποια στιγμή τότε επετράπησαν και τα ιδιωτικά κουρεία.
Ο ιδιωτικός τομέας επεκτάθηκε γρήγορα. Μέσα στα επόμενα 2 χρόνια, κατεγράφησαν περισσότερες από 11.000 εταιρίες. Κουβανοί άνοιξαν μίνι μάρκετ στα μπροστινά δωμάτια των σπιτιών τους και έστησαν πάγκους στις γειτονιές.
«Θα λιμοκτονούσαν»
Οι μικρές αυτές επιχειρήσεις αποτέλεσαν σωσίβιο για πολύ κόσμο στο νησί, ιδίως μετά την αυστηροποίηση σκλήρυνση του αμερικανικού εμπάργκο (πέρυσι) και την εκπεφρασμένη πρόθεση διακοπής του πετρελαϊκού εφοδιασμού της χώρας.
«Ο ιδιωτικός τομέας είναι ο λόγος που πολλοί Κουβανοί μπορούν ακόμη να φάνε», δηλώνει στους FT ένας επιχειρηματίας στην Αβάνα. «Αν περίμεναν από στο κράτος, θα λιμοκτονούσαν».
Ωστόσο, οι τιμές της ελεύθερης αγοράς στα ιδιωτικά καταστήματα είναι απαγορευτικές για τους Κουβανούς που αμείβονται με κρατικούς μισθούς και δεν έχουν εύπορους συγγενείς στο εξωτερικό. Το (αντιπολιτευτικό) Κουβανικό Παρατηρητήριο Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, εκτίμησε πέρυσι ότι το 89% των Κουβανών ζει σε «ακραία» φτώχεια.
Ας δούμε το σκηνικό:
Σε έναν πάγκο στην Αβάνα, ένα σακουλάκι εισαγόμενης ζάχαρης από τη Βραζιλία και ένα πακέτο αλεύρι κοστίζουν μαζί πάνω από 1.200 πέσος. Αυτό ισοδυναμεί με εισόδημα δύο εβδομάδων για έναν συνταξιούχο και σχεδόν έναν εβδομαδιαίο μισθό για έναν εργαζόμενο. Ο μέσος κρατικός μηνιαίος μισθός είναι 6.000 πέσος (295 ευρώ).
Δύο αυγά, 90 πέσος (4.5 ευρώ)
Οι FT φιλοξενούν και τη μαρτυρία ηλικιωμένης γυναίκα που έφυγε από έναν τέτοιο πάγκο με ό,τι μπορούσε να αγοράσει: δύο αυγά των 90 πέσος έκαστο. «Τα πήρα για την εγγονή μου γιατί είναι έγκυος», εξήγησε.
Περίπου το ένα τρίτο των Κουβανών εργάζεται στον ιδιωτικό τομέα, όπου οι μισθοί μπορεί να είναι πολύ υψηλότεροι. Για κάποιους άλλους, η διασπορά των 4 εκατομμυρίων ανθρώπων αποτελεί σανίδα σωτηρίας. Διαδικτυακά παντοπωλεία επιτρέπουν σε συγγενείς από το εξωτερικό να κάνουν παραγγελίες με παράδοση στην Αβάνα μέσα σε μόλις τέσσερις ώρες. Άλλοι βρίσκουν τρόπους να αποστέλλουν σκληρό νόμισμα σε μέλη της οικογένειας στο νησί, το οποίο συναλλάσσεται στη μαύρη αγορά με ισοτιμία ένα δολάριο προς 500 πέσος, αντί της επίσημης ισοτιμίας των 1 προς 24.
Αλλά η επιβίωση του ιδιωτικού τομέα παραμένει περίπλοκη. Το καθεστώς έβαλε ένα φρένο το 2024, περιορίζοντας τον μέγιστο αριθμό εργαζομένων ανά επιχείρηση στους 100 και υποχρεώνοντας τις ιδιωτικές εταιρείες να χρεώνουν σε τοπικό νόμισμα και να χρησιμοποιούν κρατικό μεσάζοντα για τις εισαγωγές.
«Σαν μικρό παιδί»
«Η κουβανική κυβέρνηση είναι σαν ένα μικρό παιδί που χτυπά το κεφάλι του στον τοίχο», λέει ένας σύμβουλος επιχειρήσεων στην Αβάνα. «Πρέπει να το χτυπήσει τουλάχιστον τρεις φορές πριν συνειδητοποιήσει ότι χρειάζεται να δοκιμάσει άλλον δρόμο».
Παρά ταύτα, η κρίση έχει αναγκάσει την κυβέρνηση να συμβιβαστεί με τον ιδιωτικό τομέα, τον οποίο θεωρεί αναγκαίο κακό. Οι αξιωματούχοι τον κατηγορούν μερικές φορές για τον πληθωρισμό ή για «κερδοσκοπία», αλλά αναγνωρίζουν ότι επιτελεί ζωτικό ρόλο.
Η απελευθέρωση των μικρότερων επιχειρήσεων είναι το μόνο κυβερνητικό εγχείρημα «που είχε κάποια επιτυχία» τα τελευταία 15 χρόνια, δηλώνει ο Τζο Γκαρσία, πρώην Δημοκρατικός βουλευτής από τη Φλόριντα (με δεσμούς προς την Κούβα).
Η χαοτική νομισματική πυραμίδα
Όμως οι συνεχείς αλλαγές της κυβέρνησης στις ισοτιμίες και τα νομίσματα έχουν δημιουργήσει ένα οικονομικό χάος. Στη βάση της ιεραρχίας βρίσκονται οι ηλεκτρονικές μεταφορές κουβανικών πέσος που χρησιμοποιούνται για τις πληρωμές στον κρατικό τομέα, οι οποίες όμως απαξιώνονται λόγω έλλειψης χαρτονομισμάτων.
Πάνω από τα μετρητά πέσος βρίσκεται το MLC («μετατρέψιμο πέσο») που υπάρχει μόνο σε ηλεκτρονική μορφή αλλά θεωρητικά ισοδυναμεί με δολάριο. Έπειτα υπάρχουν δολάρια σε μετρητά,
Και στην κορυφή, τα δολάρια που διακατέχουν Κουβανοί στο εξωτερικό και μπορούν να χρηματοδοτήσουν εισαγωγές.
Σαμπάνια, χαμόν και εντρεκότ
Παρά τις πολυπλοκότητες, ο ακμάζων ιδιωτικός τομέας έχει καταστήσει ορισμένους Κουβανούς επιχειρηματίες αρκετά εύπορους ώστε να απολαμβάνουν γκουρμέ προϊόντα και καινούργια αυτοκίνητα. Σε ένα ισπανικό ντελικατέσεν, σε ήσυχο δρόμο της Αβάνας, οι περισσότεροι πελάτες παραγγέλνουν διαδικτυακά σαμπάνια Krug, χαμόν Ιμπέρικο και εκλεκτές μπριζόλες. «Όχι, υπάρχουν πολλοί Κουβανοί», απάντησε χαμογελώντας μια υπάλληλος όταν ρωτήθηκε αν είναι ξένοι οι πελάτες.
Λίγα τετράγωνα μακριά, ζητιάνοι ψάχνουν στα σκουπίδια για να βρουν κάτι να φάνε, ενώ το κατάστημα προσφέρει στη νέα εύπορη τάξη φουά γκρα στα 27 δολάρια βαζάκι και εντρεκότ στα 200 δολάρια το κιλό. Μια αντιπροσωπεία κοντά στην Πλατεία Επανάστασης, έχει ετοιμοπαράδοτα περισσότερα από 60 εισαγόμενα Toyota (στα 45.000 ευρώ). «Οι δουλειές πάνε καλά, υπάρχει μεγάλη ζήτηση», λέει ένας πωλητής.
Το καύσιμο είναι ένα ακόμη μεγάλο ζήτημα. Από τότε που ο Τραμπ διέκοψε το εισαγόμενο πετρέλαιο τον περασμένο μήνα, οι ουρές στα ελάχιστα πρατήρια που παραμένουν ανοιχτά έχουν αυξηθεί δραματικά. Οι οδηγοί πληρώνουν 1,30 δολάρια το λίτρο και μπορεί να περιμένουν έως και 24 ώρες για να γεμίσουν, κοιμώμενοι στα αυτοκίνητά τους. Υπάρχουν όμως και κάποιοι -λίγοι- που εισάγουν υβριδικά αυτοκίνητα και ηλεκτρικά σκούτερ και τα φορτίζουν με ηλιακά πάνελ στις στέγες τους.
Την τελευταία φορά που η Κούβα βίωσε τόσο ακραίες δυσκολίες, – αυτό συνέβη την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης το 1991- δεν υπήρχε τόσο εμφανές χάσμα μεταξύ πλουσίων και φτωχών. Τώρα, η ανισότητα είναι ορατή και αποτελεί πολιτικό πρόβλημα για την κυβέρνηση.
Καθώς η κρίση βαθαίνει, πολλοί Κουβανοί αναγκάζονται να τα βγάζουν πέρα μόνοι τους. Κρατικά ξενοδοχεία απολύουν προσωπικό λόγω έλλειψης τουριστών, ενώ πολλά εργοτάξια, ελλείψει τσιμέντου, σταματούν να λειτουργούν.
Και επειδή κάθε χάος δημιουργεί «ευκαιρίες», ας τελειώσουμε με τον Αλεχάντρο: Ψάχνει για πλαστικά μπουκάλια ανάμεσα σε σωρούς σκουπιδιών στο κέντρο της Αβάνας. Γιατί; «Μου δίνουν 10 πέσος ανά μπουκάλι, αρκεί να είναι σε τέλεια κατάσταση για να τα ξαναχρησιμοποιήσουν». «Αλλά πρέπει πρώτα να τα καθαρίσω μέσα και έξω. Σε μια καλή μέρα μπορώ να βγάλω 400 πέσος».
