Η φράση του 2003 που στοιχειώνει σήμερα τον πόλεμο στο Ιράν

Στις 9 Απριλίου 2003, το άγαλμα του Σαντάμ Χουσεΐν πέφτει στο κέντρο της Βαγδάτης, σε μια εικόνα που μένει χαραγμένη ως το απόλυτο σύμβολο της αλλαγής καθεστώτος.

Λίγες εβδομάδες αργότερα, όπως θυμίζει το BBC, ο Τζορτζ Μπους εμφανίζεται πάνω σε αμερικανικό αεροπλανοφόρο, κάτω από το διαβόητο πανό «Mission Accomplished». Μόνο που η αποστολή κάθε άλλο παρά είχε ολοκληρωθεί.

Το Ιράκ βυθίστηκε σε έναν μακρύ κύκλο βίας και αποσταθεροποίησης, με το ανθρώπινο και οικονομικό κόστος να αποδεικνύεται τεράστιο. Και σήμερα, καθώς η Ουάσιγκτον έχει ανοίξει νέο πολεμικό μέτωπο με το Ιράν, η σκιά εκείνης της φράσης επιστρέφει.

Το Ιράκ ως προειδοποίηση

Ο πόλεμος στο Ιράκ δεν άφησε πίσω του μόνο την πτώση ενός δικτάτορα, εξηγεί το BBC. Άφησε μια χώρα διαλυμένη, μια περιοχή ανασχηματισμένη μέσα από την αστάθεια και μια Δύση βαθιά τραυματισμένη πολιτικά.

Μελέτη που δημοσιεύθηκε στο PLOS Medicine εκτίμησε ότι περίπου 461.000 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους στο Ιράκ από αιτίες που συνδέονταν με τον πόλεμο την περίοδο 2003-2011, ενώ το συνολικό κόστος για τις ΗΠΑ έχει εκτιμηθεί κοντά ή και πάνω από τα 3 τρισ. δολάρια, αν συνυπολογιστούν οι μακροχρόνιες συνέπειες, η φροντίδα βετεράνων και οι δημοσιονομικές επιβαρύνσεις.

Αυτό είναι το ιστορικό βάρος που συνοδεύει σήμερα κάθε σύγκριση ανάμεσα στο Ιράκ και το Ιράν.

Τα ίδια ερωτήματα, άλλος κόσμος

Οι παραλληλισμοί είναι αναπόφευκτοι, σημειώνει το BBC. Και στις δύο περιπτώσεις, η Ουάσιγκτον κινείται σε έναν πόλεμο που πολλοί χαρακτηρίζουν «πόλεμο επιλογής». Και στις δύο περιπτώσεις, στο τραπέζι βρίσκονται πολλά και ενίοτε αντιφατικά κίνητρα: η εξουδετέρωση στρατιωτικών δυνατοτήτων, η αποτροπή απόκτησης όπλων μαζικής καταστροφής, η αποδυνάμωση ή και αλλαγή καθεστώτος, ακόμη και η επίκληση της απελευθέρωσης ενός λαού από ένα καταπιεστικό σύστημα.

Υπάρχει, ωστόσο, και μια κρίσιμη διαφορά. Το 2003, οι ΗΠΑ και η Βρετανία αφιέρωσαν μήνες οικοδομώντας —ή επιχειρώντας να οικοδομήσουν— ένα αφήγημα νομιμοποίησης, με επίκεντρο τα υποτιθέμενα όπλα μαζικής καταστροφής του Σαντάμ και την αναζήτηση διεθνούς κάλυψης μέσω του ΟΗΕ.

Σήμερα, στην περίπτωση του Ιράν, αυτή η προσπάθεια μοιάζει πολύ πιο αδύναμη ή και αδιάφορη. Η επίκληση του διεθνούς δικαίου και των πολυμερών θεσμών φαίνεται αισθητά πιο αχνή, κάτι που αποτυπώνει και τη μεταβολή του ίδιου του διεθνούς συστήματος.

Από τον Τόνι Μπλερ στον Κιρ Στάρμερ

Το Ιράκ ήταν επίσης πόλεμος συμμάχων. Ο Τόνι Μπλερ είχε επιλέξει να σταθεί ανοιχτά στο πλευρό του Τζορτζ Μπους, με το γνωστό δόγμα της στενής ευθυγράμμισης με την Ουάσιγκτον. Το πολιτικό κόστος υπήρξε τεράστιο, ιδίως όταν κατέρρευσε το αφήγημα των όπλων μαζικής καταστροφής και μαζί του η εμπιστοσύνη της κοινής γνώμης.

Σήμερα, το Λονδίνο τηρεί αισθητά μεγαλύτερη απόσταση. Η βρετανική στάση απέναντι στην αμερικανική εμπλοκή στο Ιράν είναι πολύ πιο επιφυλακτική, σε μια έμμεση αλλά ευδιάκριτη αναγνώριση ότι τα μαθήματα του Ιράκ δεν έχουν ξεχαστεί.

Ο μεγάλος φόβος: η «επόμενη μέρα»

Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο γιατί ξεκινά ένας πόλεμος, αλλά τι ακολουθεί μετά. Εκεί ακριβώς απέτυχε το Ιράκ. Η ανατροπή του καθεστώτος αποδείχθηκε το εύκολο μέρος. Η διαχείριση της επόμενης ημέρας αποδείχθηκε εφιάλτης.

Αυτός είναι και ο λόγος που η φράση «Mission Accomplished» παραμένει μέχρι σήμερα πολιτικά τοξική. Δεν συμβολίζει νίκη. Συμβολίζει την αυταπάτη ότι μια γρήγορη στρατιωτική επιτυχία αρκεί για να λυθεί ένα πολύπλοκο γεωπολιτικό πρόβλημα.

Στην περίπτωση του Ιράν, ο κίνδυνος αυτός είναι αν όχι μεγαλύτερος, σίγουρα πιο σύνθετος. Πρόκειται για ένα κράτος πολύ πιο μεγάλο, με βαθύτερες περιφερειακές διασυνδέσεις, ισχυρότερους μηχανισμούς επιρροής και βαρύτερο στρατηγικό αποτύπωμα από εκείνο του Ιράκ του 2003.

Η φράση που επιστρέφει σαν προειδοποίηση

Η ιστορία δεν επαναλαμβάνεται μηχανικά. Συχνά όμως κάνει οδυνηρές ομοιοκαταληξίες. Το Ιράκ του 2003 και το Ιράν του 2026 δεν είναι το ίδιο. Όμως το φάντασμα της λανθασμένης βεβαιότητας, της θολής στρατηγικής και της υποτίμησης της επόμενης ημέρας πλανάται και πάλι πάνω από τη Μέση Ανατολή.

Και αυτός είναι ο λόγος που η πιο επικίνδυνη φράση του σημερινού πολέμου ίσως να μην έχει ακόμη ειπωθεί. Γιατί κάθε φορά που η Ουάσιγκτον πιστεύει ότι η αποστολή τελείωσε, η ιστορία της θυμίζει πόσο εύκολα μπορεί να αρχίζει τότε το πραγματικό πρόβλημα.