Η Ημέρα της Γης ως υπενθύμιση ενός αόρατου ελλείμματος

Κάθε χρόνο, στις 22 Απριλίου, η Ημέρα της Γης λειτουργεί ως μια παγκόσμια υπενθύμιση της ανάγκης προστασίας του πλανήτη.

Από την πρώτη της καθιέρωση το 1970 στις Ηνωμένες Πολιτείες, όταν εκατομμύρια πολίτες κινητοποιήθηκαν για περιβαλλοντικά ζητήματα, έως σήμερα, η ημέρα αυτή έχει εξελιχθεί σε ένα από τα μεγαλύτερα περιβαλλοντικά κινήματα παγκοσμίως, με συμμετοχή σε πάνω από 190 χώρες (Wikipedia, 2026 Earth Day).

Ωστόσο, πίσω από τις καμπάνιες για το κλίμα, τη ρύπανση και τη βιοποικιλότητα, υπάρχει μια θεμελιώδης διάσταση του φυσικού κόσμου που παραμένει σχεδόν αόρατη στην ελληνική δημόσια συζήτηση: η γεωποικιλότητα.

Η γεωποικιλότητα, δηλαδή η ποικιλία των γεωλογικών σχηματισμών, των εδαφών, των μορφών του ανάγλυφου και των φυσικών διεργασιών, αποτελεί το υπόβαθρο πάνω στο οποίο αναπτύσσεται κάθε μορφή ζωής.

Όπως επισημαίνει ο Murray Gray, πρόκειται για «την ποικιλία του αβιοτικού κόσμου που συγκροτεί το πλαίσιο της ζωής στη Γη» (Gray, 2004). Παρ’ όλα αυτά, σε αντίθεση με τη βιοποικιλότητα, η οποία έχει καταστεί «λέξη-κλειδί» της σύγχρονης περιβαλλοντικής πολιτικής, η γεωποικιλότητα παραμένει σε μεγάλο βαθμό άγνωστη στο ευρύ κοινό.

Το πρόβλημα δεν είναι απλώς εννοιολογικό, είναι βαθιά πολιτικό και εκπαιδευτικό. Όπως αναδεικνύεται στη διεθνή βιβλιογραφία, η έλλειψη συστηματικής πληροφόρησης και εκπαίδευσης αποτελεί έναν από τους βασικούς παράγοντες υποβάθμισης της γεωποικιλότητας (Gray, 2004).

Στην Ελλάδα, όπου η δημόσια συζήτηση για το περιβάλλον κυριαρχείται από ζητήματα όπως οι σεισμοί, οι πλημμύρες, οι πυρκαγιές ή η ρύπανση, όπου αυτή εκδηλώνεται, η γεωλογική κληρονομιά, δηλαδή τα πετρώματα, τα απολιθώματα, τα εδάφη και οι πλείστες γεωμορφές, στη φυσική υγιή τους μορφή, σπανίως αντιμετωπίζεται ως στοιχείο αξίας που απαιτεί κατανόηση και προστασία.

Κι όμως, η γεωποικιλότητα δεν είναι μια αφηρημένη επιστημονική έννοια. Έχει συγκεκριμένη αξία: οικονομική, πολιτιστική, αισθητική, εκπαιδευτική και λειτουργική. Αποτελεί τη βάση των φυσικών πόρων, από τα μεταλλεύματα έως τα εδάφη που στηρίζουν τη γεωργία και ταυτόχρονα διαμορφώνει τα τοπία που συγκροτούν την ταυτότητα του κάθε τόπου. Χωρίς γεωποικιλότητα, δεν θα υπήρχε ούτε βιοποικιλότητα,  ούτε τελικά ανθρώπινος πολιτισμός (Gray, 2004).

Η διεθνής επιστημονική κοινότητα έχει ήδη αναγνωρίσει αυτή τη σχέση. Οι κατευθυντήριες γραμμές της Διεθνούς Ένωσης για τη Διατήρηση της Φύσης (IUCN, International Union for Conservation of Nature), του μεγαλύτερου παγκόσμιου οργανισμού για την προστασία του περιβάλλοντος που ιδρύθηκε το 1948, υπογραμμίζουν ότι η διατήρηση της φύσης δεν μπορεί να περιορίζεται μόνο στους ζωντανούς οργανισμούς, αλλά πρέπει να περιλαμβάνει και τη γεωλογική βάση των οικοσυστημάτων (Crofts et al., 2020). Η έννοια της «γεωδιατήρησης» (geoconservation) έρχεται ακριβώς να καλύψει αυτό το κενό, αναγνωρίζοντας ότι τα γεωλογικά χαρακτηριστικά κάθε τόπου είναι εξίσου ευάλωτα και εξίσου πολύτιμα.

Και εδώ ακριβώς αναδεικνύεται η ελληνική ιδιαιτερότητα αλλά και η ελληνική υστέρηση. Σε μια χώρα με εξαιρετικά πλούσια γεωλογική κληρονομιά, από τα ενεργά τεκτονικά συστήματα, έως τα απολιθωμένα δάση και από τα ορεινά έως τα παράκτια γεωμορφολογικά σύνολα όπως φαράγγια, κοιλάδες, ακτές… η γεωποικιλότητα θα μπορούσε να αποτελεί βασικό άξονα συστηματικής πληροφόρησης, ενημέρωσης, εκπαίδευσης και βιώσιμης ανάπτυξης. Αντ΄αυτού, παραμένει στο περιθώριο, συχνά θύμα είτε άγνοιας, είτε ημιμάθειας, είτε αποσπασματικών παρεμβάσεων.

Η Ημέρα της Γης, λοιπόν, δεν θα έπρεπε να είναι μόνο μια ημέρα για την «προστασία του περιβάλλοντος» με γενικούς όρους. Θα μπορούσε και ίσως θα έπρεπε, να αποτελέσει μια ευκαιρία επαναπροσδιορισμού του ίδιου του όρου για το τι σημαίνει «φύση».

Διότι η φύση δεν είναι μόνο τα δάση και τα ζώα, είναι και τα πετρώματα, τα εδάφη, τα ποικιλόμορφα τοπία, οι φυσικές διεργασίες, ο αέναος χρόνος. Είναι το ανόργανο, γεωλογικό υπόστρωμα, που καθιστά δυνατή κάθε μορφή ζωής στον πλανήτη ΓΗ.

Σε μια εποχή όπου η κλιματική συζήτηση επαναφέρει στο προσκήνιο τη μακρά ιστορία της Γης και τις μεταβολές της, η κατανόηση της γεωποικιλότητας δεν είναι πολυτέλεια, είναι ανάγκη. Χωρίς αυτήν, η περιβαλλοντική συνείδηση παραμένει ελλιπής και τελικά αναποτελεσματική.

Η γεωποικιλότητα δεν είναι απλώς μια επιστημονική έννοια. Είναι το «σιωπηλό» υπόβαθρο του πλανήτη. Και όσο παραμένει άγνωστη, τόσο η προστασία της Γης θα παραμένει ημιτελής.

* Καθηγητής και τέως κοσμήτορας  της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης

Βιβλιογραφία

Crofts, R., Gordon, J.E., Brilha, J., Gray, M., Gunn, J., Larwood, J., Santucci, V.L., Tormey, D. & Worboys, G.L. (2020)

Guidelines for Geoconservation in Protected and Conserved Areas. Gland: IUCN.

Gray, M. (2004) Geodiversity: Valuing and Conserving Abiotic Nature. Chichester: Wiley.

Wikipedia (2026) Earth Day. Available at: https://en.wikipedia.org/wiki/Earth_Day