«…η “κανονικότητα” είναι, συχνά, το πιο δύσκολο πράγμα να αποδομηθεί…»

© Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας η καθ΄οιονδήποτε τρόπο παράνομη χρήση/ιδιοποίηση του παρόντος, με βαρύτατες αστικές και ποινικές κυρώσεις για τον παραβάτη

«Ένα Κουκλόσπιτο»· το αριστούργημα του Χένρικ Ίψεν παρουσιάζεται από την ομάδα Loxodox στη Σκηνή Μπέκετ, σε σκηνοθεσία Αλκίνοου Δωρή [Ζαϊμη 38, Αθήνα].

Η ιστορία του έργου εκτυλίσσεται μέσα στις γιορτές των Χριστουγέννων. Ο Ίψεν αριστοτεχνικά τοποθετεί τον μεγεθυντικό του φακό εντός των τεσσάρων τοίχων ενός μεσοαστικού σπιτιού της Βόρειας Ευρώπης. Οι μορφές των ανθρώπων στο “Κουκλόσπιτο” φέρουν τις πληγές που αφήνει πάνω τους η ζωή, ο χρόνος και η καθημερινότητα.

Αφίξεις, σχέδια για το μέλλον, μυστικά από το παρελθόν, συνταράσσουν την γιορτινή ατμόσφαιρα στο σπίτι των Χέλμερ. Παρακολουθούμε τα πρόσωπα να περνούν μέσα από την αίσθηση αυτοπεποίθησης και δύναμης, σε κάτι άγνωστο πέρα από τον έλεγχό τους. Αόρατες δυνάμεις στροβιλίζουν τον άνθρωπο-κούκλα μέσα σε κάτι απέραντο και αχαρτογράφητο, ενώ ο ίδιος παλεύει να συγκροτήσει το μεγάλο του ¨Εγώ¨.

Στο κατώφλι του 20ού αιώνα, την εποχή που η χειραφέτηση της γυναίκας περνά από θεωρητική συζήτηση σε κοινωνική πράξη, ο Ίψεν δημιουργεί θεατρικά πρόσωπα που διανύουν μια πορεία προς την ανακάλυψη του αληθινού τους εαυτού.
Το «Κουκλόσπιτο» θεωρείται η αρχή του ρεαλιστικού δράματος στο σύγχρονο θέατρο. Ο Ίψεν, ως ένας πρωτομάστορας της θεατρικής τέχνης γράφει για την πανανθρώπινη ισότητα, την πίστη στην αλλαγή, την αγάπη και την γνώση.

Η Νόρα Χέλμερ και ο σύζυγός της, Tόρβαλντ, στο επίκεντρο του έργου· για τον τελευταίο ζητήσαμε να μας μιλήσει ο Γιάννης Ιωάννου, που τον ερμηνεύει.

Το έργο εκτυλίσσεται τα Χριστούγεννα, μέσα σε μια γιορτινή ατμόσφαιρα που σταδιακά διαλύεται. Πώς λειτουργεί αυτή η αντίφαση στη σχέση του Τόρβαλντ με τη Νόρα;
«Η χριστουγεννιάτικη, γιορτινή ατμόσφαιρα λειτουργεί ως ένα σκηνικό παραπλανητικής θαλπωρής. Δημιουργεί μια επιφανειακή ζεστασιά που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την εσωτερική κρίση των χαρακτήρων και, κυρίως, με τη βαθιά ανισορροπία στη σχέση του Τόρβαλντ με τη Νόρα. Τα Χριστούγεννα, ως σύμβολο οικογενειακής ενότητας, ηθικής τάξης και κοινωνικής κανονικότητας, αναδεικνύονται εδώ ως μια κατασκευή που καλύπτει, αλλά δεν επιλύει, τις ρωγμές.
Για τον Τόρβαλντ, αυτή η γιορτή γίνεται σχεδόν μια σκηνοθεσία της ζωής του: μια ανάγκη να διατηρεί το περιτύλιγμα άθικτο, ώστε να μην έρθει αντιμέτωπος με όσα απειλούν την εικόνα της ευτυχίας και της τάξης που έχει χτίσει. Όσο όμως η γιορτινή λάμψη ξεθωριάζει, τόσο αποκαλύπτεται ότι η θαλπωρή αυτή δεν βασίζεται στην ισότητα και την αλήθεια, αλλά στη σιωπή και την ιεραρχία».

Συχνά, αυτός αντιμετωπίζεται ως σύμβολο πατριαρχικής εξουσίας. Εσείς, δουλεύοντας τον ρόλο, τι άνθρωπο ανακαλύψατε πίσω από το σύμβολο;
«Δουλεύοντας τον ρόλο, ανακάλυψα έναν άνθρωπο που πασχίζει διαρκώς να διατηρήσει ακέραιη την εικόνα του -όχι μόνο απέναντι στους άλλους, αλλά και απέναντι στον ίδιο του τον εαυτό. Έναν άνδρα που δεν γνωρίζει, ούτε του έχει μάθει κανείς, άλλον τρόπο να εκφράζει την αγάπη και τη φροντίδα του πέρα από την πατρωνία, τον έλεγχο και την ανάγκη επιβεβαίωσης. Η προστατευτικότητά του δεν πηγάζει από ουσιαστική ενσυναίσθηση, αλλά από την ανάγκη του να είναι αναγκαίος, να έχει τον πρώτο λόγο.
Ο Τόρβαλντ λειτουργεί με βάση την ηθική της τιμής, της κοινωνικής αποδοχής και της εικόνας -όχι με την ηθική της αλήθειας ή της βαθιάς επικοινωνίας. Μέσα από αυτή τη διαδικασία, αποκαλύπτεται και ο ίδιος ως προϊόν ενός συστήματος που τον έχει διαμορφώσει έτσι. Με έναν παράδοξο τρόπο, είναι και ο ίδιος εγκλωβισμένος στον ρόλο που υπηρετεί, ένα γρανάζι ενός μηχανισμού που αναπαράγει, χωρίς να μπορεί πραγματικά να τον αμφισβητήσει και να τον αντιληφθεί».

Πώς φωτίζει η συγκεκριμένη σκηνοθετική προσέγγιση του Αλκίνοου Δωρή τον Τόρβαλντ, σε σχέση με πιο «κλασικές» αναγνώσεις του έργου;
«Η σκηνοθετική προσέγγιση του Αλκίνοου Δωρή μετατοπίζει το ενδιαφέρον από την εύκολη ηθική καταδίκη του χαρακτήρα στη διερεύνηση της δομικής του αδυναμίας. Ο Τόρβαλντ δεν αντιμετωπίζεται ως “κακός”, αλλά ως φορέας ενός συστήματος αξιών που αποδεικνύεται ρηχό, εύθραυστο και, τελικά, ανεπαρκές για να στηρίξει μια πραγματική σχέση.
Μέσα από αυτή τη ματιά, δεν παρουσιάζεται ως εξαίρεση, αλλά ως κανόνας. Ως ένας άνδρας οικείος και αναγνωρίσιμος, που θα μπορούσαμε να συναντήσουμε καθημερινά στο κοινωνικό ή εργασιακό μας περιβάλλον. Αυτή η ανάγνωση δεν επιτρέπει στον θεατή να αποστασιοποιηθεί εύκολα• αντίθετα, τον καλεί να αναλάβει κι ο ίδιος ευθύνη, αναγνωρίζοντας ότι η κατάρρευση του Τόρβαλντ δεν αφορά μόνο ένα πρόσωπο, αλλά ένα ευρύτερο σύστημα αξιών».

Ο Ίψεν γράφει σε μια εποχή που η γυναικεία χειραφέτηση περνά από τη θεωρία στην πράξη. Πόσο απειλητική είναι αυτή η μετάβαση για έναν άντρα όπως ο πρωταγωνιστής;
«Η μετάβαση της γυναικείας χειραφέτησης από τη θεωρία στην πράξη συνιστά για τον Τόρβαλντ μια βαθιά υπαρξιακή απειλή. Δεν αφορά αποκλειστικά τη Νόρα, αλλά τον ίδιο τον πυρήνα της ανδρικής του ταυτότητας, όπως αυτή έχει συγκροτηθεί γύρω από την έννοια της προστασίας, της εξουσίας και της κοινωνικής αναγνώρισης.
Η αυτονομία της Νόρας αποδομεί τον ρόλο του ως “προστάτη” και, μαζί με αυτόν, καταρρέει και το αφήγημα που του επιτρέπει να αισθάνεται ηθικά ακέραιος και κοινωνικά χρήσιμος. Ο φόβος του δεν είναι τόσο η απώλεια της συντροφικότητας, όσο η απώλεια της θέσης του. Πρόκειται για μια απειλή δομική, που τον φέρνει αντιμέτωπο με το ενδεχόμενο ότι η εξουσία του δεν είναι ούτε αυτονόητη ούτε αναγκαία».

Ο Τόρβαλντ Χέλμερ είναι ένας «κακός σύζυγος» ή ένας κανονικός, κοινωνικά αποδεκτός άντρας της εποχής του -και άρα, πιο επικίνδυνος ακριβώς γι’ αυτό;
«Ο Τόρβαλντ Χέλμερ δεν είναι ένας “κακός σύζυγος” με την απλοϊκή, δραματουργική έννοια. Είναι ένας κανονικός άνδρας της εποχής του· ένας κοινωνικά λειτουργικός πολίτης που αναπαράγει την καταπίεση χωρίς να την αναγνωρίζει ως τέτοια. Η βία που ασκεί είναι αόρατη, ακριβώς επειδή είναι πλήρως νομιμοποιημένη -τόσο από τον ίδιο όσο και από το κοινωνικό πλαίσιο μέσα στο οποίο κινείται.
Και γι’ αυτό είναι ιδιαίτερα επικίνδυνη. Δεν προκαλεί κραυγαλέες συγκρούσεις, δεν αμφισβητείται εύκολα, αλλά υπονομεύει αργά και σταθερά την αυτονομία, την ψυχολογική ισορροπία και την κοινωνική ισότητα. Αυτή η “κανονικότητα” είναι, συχνά, το πιο δύσκολο πράγμα να αποδομηθεί, γιατί παρουσιάζεται ως φυσική και αναπόφευκτη».

Πιστεύετε ότι σήμερα, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, ο Τόρβαλντ μπορεί να αναγνωριστεί σε σύγχρονους άντρες -και αν ναι, με ποιον τρόπο;
«Ναι, απολύτως· ίσως, μάλιστα, πολύ πιο εύκολα απ’ όσο θα θέλαμε να παραδεχτούμε. Ο Τόρβαλντ σήμερα δεν εμφανίζεται απαραίτητα ως μια αυταρχική φιγούρα, αλλά ως έκφραση μιας πιο ήπιας, φαινομενικά καλοπροαίρετης, αλλά βαθιά ριζωμένης πατριαρχίας.
Διατηρεί την ανάγκη ελέγχου και την αδυναμία αποδοχής της πλήρους αυτονομίας του άλλου και, κυρίως, της γυναίκας, μέσα από πιο εκλεπτυσμένες μορφές συναισθηματικής χειραγώγησης. Συχνά, συνοδεύεται από έναν σύγχρονο λόγο “ευαισθησίας” που δεν μεταφράζεται σε πραγματική ισότητα. Έτσι, ο Τόρβαλντ δεν λειτουργεί ως ιστορικό απολίθωμα, αλλά ως ζωντανό πρότυπο ανδρικής ταυτότητας, που συνεχίζει να αναπαράγεται στο σήμερα».

Τι θα θέλατε να πάρει μαζί του ο θεατής φεύγοντας από την παράσταση, ειδικά σε σχέση με τον χαρακτήρα που ερμηνεύετε;
«Θα ήθελα ο θεατής να φύγει από την παράσταση έχοντας αναγνωρίσει τον Τόρβαλντ όχι μόνο ως θεατρικό χαρακτήρα, αλλά ως κοινωνικό σύμπτωμα. Όχι ως κάποιον “άλλον”, αλλά ως μέρος ενός ευρύτερου πλέγματος σχέσεων και συμπεριφορών που μας διαπερνά όλους.
Να αναρωτηθεί πού, πώς και πότε αναπαράγουμε -συνειδητά ή ασυνείδητα- παρόμοιες στάσεις ελέγχου, εξουσίας ή σιωπηρής βίας. Προσωπικά, δουλεύοντας τον ρόλο, βρέθηκα αντιμέτωπος με ερωτήματα που δεν αφορούν μόνο τον Τόρβαλντ, αλλά και το πώς ορίζουμε την ευθύνη, την αγάπη και τη συνύπαρξη σήμερα. Αν ο θεατής φύγει με αυτή την ανησυχία και τη διάθεση να ξανασκεφτεί τη θέση του μέσα στις σχέσεις του, τότε η παράσταση έχει πετύχει τον στόχο της».

Ταυτότητα Παράστασης
Κείμενο: Χένρικ Ίψεν
Σκηνοθεσία-Μετάφραση : Αλκίνοος Δωρής
Σκηνογραφία: Δημήτρης Ταμπάκης
Μουσική: Στέλλα Γαδέδη
Επιμέλεια Κίνησης: Αγγελική Τσούπρα
Κοστούμια: Κρίτων Δωρής
Σχεδιασμός φωτισμών : Θωμάς Οικονομάκος
Επικοινωνία: Χρύσα Ματσαγκάνη
Βοηθός Σκηνογράφου: Νατάσσα Ντάβου
Έργο αφίσας – Κατασκευή αντικειμένου φωτογράφισης : Ισμήνη Ασημάκη
Χορογραφία Ταραντέλας : Tia Williams
Σύμβουλος ενδυματολογίας: Iris Emilsdottir
Φωτογραφίες παράστασης- τρέιλερ: Σιδέρης Νανούδης
Παραγωγή: Loxodox AMKE

Παίζουν: Γιάννης Ιωάννου, Μαρίζα Θεοφυλακτοπούλου, Αλέξανδρος Λυκούρας, Μελισσάνθη Μαυρίδου, Νεκτάριος Σμυρνάκης

Πιάνο: Αλέξανδρος Λυκούρας

Πληροφορίες Παράστασης

Παραστάσεις: Παράταση παραστάσεων έως Κυριακή 5 Απριλίου
Ημέρες & ώρες παραστάσεων: Παρασκευή και Σάββατο στις 9 μ.μ και Κυριακή στις 7:30 μ.μ
Τιμές εισιτηρίων: 15€ (γενική είσοδος), 12€ μειωμένο (Φοιτητικό, Ανέργων, ΑΜΕΑ)
Διάρκεια παράστασης: 110 λεπτά
Προπώληση εισιτηρίων: https://www.more.com/gr-el/tickets/theater/ena-kouklospito-tou-xenrik-ipsen/
Τηλέφωνο κρατήσεων: 6948199103
ΣΚΗΝΗ ΜΠΕΚΕΤ
Ζαϊμη 38, Αθήνα
Τηλ. 6948199103

Η παράσταση «Ένα Κουκλόσπιτο του Χένρικ Ίψεν» πραγματοποιείται υπό την αιγίδα και με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού.