Η μέρα που άλλαξε το Ιράν και τη Μέση Ανατολή

Σαράντα έξι χρόνια μετά την Ισλαμική Επανάσταση, το Ιράν ζει τη βαθύτερη κρίση νομιμοποίησης της σύγχρονης ιστορίας του.

Το καθεστώς των μουλάδων δείχνει ακλόνητο, αλλά η κοινωνία δεν υπακούει πια. Χιλιάδες νεκροί στους δρόμους, μαζικές συλλήψεις, μια οικονομία που στραγγαλίζεται από το ίδιο της το σύστημα εξουσίας και επίμονα σενάρια εξωτερικής επέμβασης.

Η 11η Φεβρουαρίου δεν είναι πια απλώς ημερομηνία μνήμης. Είναι καθρέφτης ενός αδιεξόδου.

Η επανάσταση που δεν ξεκίνησε ως θεοκρατία

Στις 11 Φεβρουαρίου 1979 καταρρέει το καθεστώς του Σάχη και η Ισλαμική Επανάσταση επικρατεί. Για τη Δύση, το αφήγημα απλοποιείται γρήγορα: οι «ισλαμιστές» παίρνουν την εξουσία.

Στην πραγματικότητα, η επανάσταση ήταν αρχικά ένα ετερόκλητο κοινωνικό ρεύμα. Φοιτητές, αριστεροί, φιλελεύθεροι, γυναίκες, διανοούμενοι και εργάτες κατεβαίνουν μαζί στους δρόμους. Το κοινό αίτημα δεν είναι η θεοκρατία, αλλά η ανατροπή ενός αυταρχικού και αποκομμένου από την κοινωνία καθεστώτος.

Η θρησκεία δεν ηγείται εξαρχής. Κυριαρχεί εκ των υστέρων — και ολοκληρωτικά.

Πηγή: Wikimedia CommonsΠριν από τους μουλάδες: το Ιράν ως Περσία

Το Ιράν δεν ήταν ποτέ μόνο «ισλαμικό». Είναι πρωτίστως Περσία. Με πολιτισμό χιλιάδων ετών, με αυτοκρατορική μνήμη που προηγείται του Ισλάμ, με βαθιά πολιτισμική και θρησκευτική πολυμορφία.

Ο ζωροαστρισμός, μία από τις αρχαιότερες μονοθεϊστικές θρησκείες, δεν είναι ιστορική υποσημείωση αλλά ζωντανό στοιχείο ταυτότητας. Εβραϊκές και χριστιανικές κοινότητες, κοσμικά πανεπιστήμια, γυναίκες στην εργασία και στη δημόσια ζωή συνθέτουν μια κοινωνία πολύ πιο σύνθετη από το στερεότυπο που επικράτησε μετά το 1979.

Η επανάσταση δεν κατήργησε αυτή την ταυτότητα, δεν την «σκότωσε». Την έθαψε ζωντανή.

Από τον Ρουχολάχ Χομεϊνί στον Αλί Χαμενεΐ και τους Φρουρούς

Το 1979 ο Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί γίνεται το σύμβολο της νέας εποχής. Υπό την αρχή του Βελαγιάτ ε Φακίχ, η εξουσία συγκεντρώνεται στον ανώτατο θρησκευτικό ηγέτη. Πολιτικοί αντίπαλοι εκκαθαρίζονται, δικαιώματα εξαφανίζονται, η επανάσταση μετατρέπεται σε καθεστώς.

Η πραγματική μετάλλαξη, όμως, έρχεται με τον διάδοχό του. Ο Αλί Χαμενεΐ δεν κληρονομεί απλώς την εξουσία — τη θεσμοποιεί ως μόνιμη, αδιαμφισβήτητη και απόλυτη. Υπό την ηγεσία του, το Ιράν μετατρέπεται σε κράτος-ασφαλείας με ιδεολογικό περίβλημα. Η καταστολή γίνεται πιο τεχνοκρατική, η επιτήρηση πιο βαθιά, η ανοχή στη διαφωνία μηδενική.

Κανένας θεσμός δεν ενσαρκώνει αυτή τη μετάβαση περισσότερο από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Δεν είναι απλώς στρατιωτική δύναμη. Είναι ο σκελετός του καθεστώτος. Υπάγονται απευθείας στον Αλί Χαμενεΐ και ελέγχουν όχι μόνο την καταστολή, αλλά και τεράστια τμήματα της οικονομίας: ενέργεια, κατασκευές, λιμάνια, τηλεπικοινωνίες, τραπεζικές ροές, ακόμη και πολιτιστικά δίκτυα.

Η οικονομική ισχύς τους δεν είναι παρενέργεια. Είναι στρατηγική. Ένα καθεστώς που δεν εμπιστεύεται την κοινωνία του, επενδύει σε μηχανισμούς που δεν λογοδοτούν σε κανέναν. Οι Φρουροί της Επανάστασης λειτουργούν ως παρακρατική δομή, πολιτικός παίκτης και επιχειρηματικός κολοσσός ταυτόχρονα. Και όταν η κοινωνία εξεγείρεται, αυτοί είναι που πατούν τη σκανδάλη.

Majid Asgaripour/WANA via ReutersΟι διαδηλώσεις του σήμερα: από την οργή στην άρνηση

Τα τελευταία χρόνια —και ιδίως τους τελευταίους μήνες— το Ιράν βιώνει τη μεγαλύτερη και πιο αιματηρή αμφισβήτηση του καθεστώτος από το 1979. Οι διαδηλώσεις δεν ξεκινούν μόνο από οικονομική απόγνωση. Ξεκινούν από εξάντληση. Από μια κοινωνία που δεν πιστεύει πια σε υποσχέσεις για μεταρρυθμίσεις, αλλά ζητά να μπει τέλος στην καταπίεση.

Οι κινητοποιήσεις εξαπλώνονται σε δεκάδες πόλεις. Συμμετέχουν γυναίκες, νέοι, εργάτες, φοιτητές, ακόμη και παραδοσιακά στρώματα που κάποτε στήριζαν το καθεστώς. Τα συνθήματα δεν ζητούν αλλαγές πολιτικής. Ζητούν αλλαγή καθεστώτος.

Η απάντηση είναι ωμή. Πυρά εναντίον διαδηλωτών, μαζικές συλλήψεις, βασανιστήρια, απενεργοποίηση του διαδικτύου, θανατικές καταδίκες. Ανεξάρτητες εκτιμήσεις κάνουν λόγο για πάνω από 5.000 νεκρούς, δεκάδες χιλιάδες τραυματίες και συλληφθέντες. Το καθεστώς δεν κρύβεται πια πίσω από προσχήματα. Κυβερνά με τον φόβο.

SOCIAL MEDIA via REUTERS

REUTERS/Toby MelvilleΗ εξωτερική απειλή και το εσωτερικό ρήγμα

Τα σενάρια αμερικανικού πλήγματος επανέρχονται περιοδικά, σε ένα σκηνικό γεωπολιτικής έντασης και πυρηνικής αβεβαιότητας. Όσο και εάν ακούγεται παράδοξο, για το καθεστώς η εξωτερική αυτή απειλή είναι χρήσιμη. Και τούτο γιατί συσπειρώνει μία μερίδα της κοινωνίας γύρω από την υγεσία. Μετατρέπει τη λαϊκή οργή σε «εθνικό καθήκον».

Όμως η πραγματική απειλή δεν έρχεται απ’ έξω. Έρχεται από εκείνο το κομμάτι της κοινωνίας που δεν φοβάται πια. Μέσα στις διαδηλώσεις, κάτι βαθύτερο επανεμφανίζεται: η περσική ταυτότητα. Όχι ως νοσταλγία αυτοκρατορίας, αλλά ως άρνηση μιας μονοδιάστατης, θεοκρατικής επιβολής.

Το Ιράν θυμάται ότι δεν ήταν ποτέ μόνο «Ισλαμική Δημοκρατία». Ήταν και είναι μια κοινωνία πολύ πιο πλούσια, πιο κοσμική, πιο σύνθετη.

Η ιστορία δεν τελείωσε το 1979

Η 11η Φεβρουαρίου 1979 άλλαξε το Ιράν και μαζί του όλη τη Μέση Ανατολή. Αλλά δεν το καθόρισε για πάντα. Σαράντα έξι χρόνια μετά, η χώρα μοιάζει παγιδευμένη ανάμεσα σε ένα καθεστώς που δεν μπορεί να μεταρρυθμιστεί και μια κοινωνία που δεν αντέχει άλλο να σιωπά.

Το αν αυτή η σύγκρουση θα οδηγήσει σε μια νέα ιστορική τομή παραμένει ανοιχτό. Το βέβαιο είναι ένα: το Ιράν δεν είναι πια η χώρα που μπορούσε να κυβερνηθεί μόνο με φόβο. Και αυτό, για τους μουλάδες, είναι το πιο επικίνδυνο σημάδι απ’ όλα.