Η «ωραία Ελένη» και ο «Μεγάλος Πόλεμος»
Γνωρίσαμε την «ωραία Ελένη» από τα ομηρικά έπη, την Ιλιάδα και την Οδύσσεια. Ωστόσο, είναι σαν να μη ξέρουμε τίποτα για την ίδια ως φυσική παρουσία.
Η «ωραία Ελένη» αποτελεί περισσότερο την περιγραφή μιας συνθήκης παρά ενός υπαρκτού ανθρώπινου όντος με συγκεκριμένα σωματικά χαρακτηριστικά. Δεν θα ήταν υπερβολή, με ποιητική αδεία, να τη χαρακτηρίσουμε ακόμη και «άυλη». Άλλωστε, ο μεγάλος τραγωδός Ευριπίδης στη δική του «Ελένη», περιγράφει ένα «είδωλο» που ποτέ δεν πήγε στην Τροία, αλλά βρίσκονταν στην Αίγυπτο. «Αδειανό πουκάμισο», θα την χαρακτηρίζει και ο ποιητής Γιώργος Σεφέρης στο ποίημα «Ελένη», προγράφοντας τα δείνα του πολέμου για μάταιες αφορμές.
Οι παραπάνω καλλιτεχνικές ερμηνείες της «Ελένης», ως «ιδέας» και όχι ως φυσικής γυναικείας φιγούρας, οφείλεται κυρίως στο ότι διότι ο ίδιος ο επικός ποιητής Όμηρος δεν παρέχει καμία συγκεκριμένη περιγραφή για τα χαρακτηριστικά της γυναίκας που, σύμφωνα με τα έπη, στάθηκε ικανή να οδηγήσει σε έναν πολύχρονο πόλεμο και στην καταστροφή του πολιτισμού της Τροίας. Συνεπώς, η «ωραία Ελένη» επαφίεται στην προσωπική φαντασίωση του καθενός και στην ατομική του σχέση με το ωραίο, το ελκυστικό και τον τρόπο με τον οποίο διαμορφώνεται η επιθυμία γύρω από αυτό.
Ο χαρακτηρισμός «ωραία» αρκεί για να κινητοποιήσει την επιθυμία, αφού η απουσία συγκεκριμένης εμφανισιακής περιγραφής λειτουργεί σε δύο επίπεδα ταύτισης. Αφενός, αναγνωρίζει την ατομικότητα της επιθυμίας, καθώς αυτή αποτελεί προσωπική υπόθεση. Η χρήση συγκεκριμένων χαρακτηριστικών θα απέκλειε αναπόφευκτα ορισμένες ταυτίσεις, ενώ η απουσία τους επιτρέπει στον καθένα να προβάλει τη δική του οπτασία, τη δική του «φαντασιακή ταύτιση», κατά την ορολογία της ανάλυσης λόγου. Πρόκειται, δηλαδή, για μια εσωτερική ψυχική διαδικασία, κατά την οποία το άτομο ταυτίζεται, συνειδητά ή ασυνείδητα, με ένα φανταστικό πρόσωπο, μια εξιδανικευμένη περσόνα ή ένα σενάριο που δημιουργεί ο νους του.
Αφετέρου, αυτή ακριβώς η έλλειψη περιγραφής της «ωραίας Ελένης» ως προς τη σωματική της διάπλαση επιτρέπει και ταυτόχρονα αποτελεί στοιχείο συνοχής για τη συσπείρωση και τη δημιουργία συλλογικής δράσης, δηλαδή για τη συμμετοχή στον Τρωικό Πόλεμο. Και αυτό διότι δεν υπάρχει ένα επίσημο πρότυπο του «ωραίου». Με άλλα λόγια, η συμμετοχή σε εκείνον τον πόλεμο είχε τη δομή κατά την οποία ο καθένας πολεμούσε για τη δική του προσωπική «ωραία Ελένη», ενώ όλοι μαζί πολεμούσαν για τη συλλογική «ωραία Ελένη», για την οποία γνωρίζουμε μόνο έναν χαρακτηρισμό: ότι ήταν «ωραία». Το πρόσωπό της, ωστόσο, παρέμενε κρυμμένο στη φαντασίωση του καθενός.
Αυτή τη σαγήνη της άπιαστης γυναίκας αποτύπωσε ο Βέλγος καλλιτέχνης Ρενέ Μαγκρίτ στο έργο του «Ο Μεγάλος Πόλεμος». Πρόκειται για έναν πίνακα που απεικονίζει μια γυναικεία μορφή με στενό κορσέ, γάντια και καπέλο, ενώ το πρόσωπό της καλύπτεται εν μέρει από ένα μπουκέτο πένθιμων μωβ λουλουδιών. Όπως διαβάζουμε στην επίσημη ιστοσελίδα του καλλιτέχνη, ο Μαγκρίτ ζωγράφισε τον Μεγάλο Πόλεμο το 1964, έχοντας ακόμη ζωντανές τις εμπειρίες του από τον Α΄ και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αντικρίζοντας, όπως όλοι τότε, την προοπτική ενός Γ΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
«Ο πόλεμος», είπε ο καλλιτέχνης, «είναι μια άφθαστη γυναίκα. Μας σαγηνεύει με το απρόσιτό της. Πιστεύουμε ότι το πρόσωπό της πρέπει να είναι τόσο όμορφο όσο και το ένδυμά της. Ονειρευόμαστε να το αντικρίσουμε, όμως αυτή η απόλαυση δεν είναι ποτέ διαθέσιμη. Ακόμη και οι πιο προφανείς, οι πιο δικαιολογημένοι πόλεμοι είναι διφορούμενοι. Οι πόλεμοι κοστίζουν πάντοτε πολύ, τόσο σε ανθρώπινες ζωές όσο και σε σωματική καταστροφή. Τι καλύπτει το πρόσωπο του πολέμου; Το χώμα που του ρίχνει η αλήθεια για τον πόλεμο, παρουσιάζοντας αυτή τη βρωμιά ως τα λουλούδια του φέρετρου.»
Διάσημος για τα έργα του με τα κρυμμένα πρόσωπα, όπως ο Υιός του Ανθρώπου, ο Άνθρωπος με καπέλο και ο Μεγάλος Πόλεμος, ο Ρενέ Μαγκρίτ θα δηλώσει: «Είναι κάτι που συμβαίνει συνεχώς. Ό,τι βλέπουμε κρύβει κάτι άλλο. Θέλουμε πάντοτε να δούμε τι κρύβεται πίσω από αυτό που βλέπουμε. Υπάρχει ένα ενδιαφέρον για εκείνο που είναι κρυμμένο και που το ορατό δεν μας αποκαλύπτει. Αυτό το ενδιαφέρον μπορεί να πάρει τη μορφή ενός έντονου συναισθήματος, ενός είδους σύγκρουσης, ανάμεσα στο ορατό που είναι κρυμμένο και στο ορατό που είναι παρόν.»
Τα παραπάνω λόγια για το κρυμμένο και το φανερό μοιάζουν να ερμηνεύουν και την αντίδραση ορισμένων απέναντι στο πρόσωπο της «ωραίας Ελένης» στην πρόσφατη ταινία Οδύσσεια του Κρίστοφερ Νόλαν, η οποία κυκλοφόρησε στους κινηματογράφους τον Ιούλιο του 2026. Πλήθος σχολίων επικεντρώθηκε στο χρώμα του δέρματος της «ωραίας Ελένης», επειδή η ηθοποιός είναι μαύρη και, κατά ορισμένους, αυτό την καθιστά μη εμφανίσιμη.
Ωστόσο, ο ίδιος ο Κρίστοφερ Νόλαν, όπως φαίνεται, δεν επέλεξε να «παίξει» ούτε με τις λέξεις. Από την αρχή της ταινίας εισάγει τον θεατή, χωρίς περιστροφές, στη σκληρή πραγματικότητα του πολέμου. «Ο πόλεμος δεν έγινε για την Ελένη αλλά για τις εμπορικές οδούς», λέει ο Οδυσσέας στην αρχή της ταινίας, καταρρίπτοντας το ηγεμονικό αφήγημα περί της «ωραίας Ελένης». Παράλληλα, γρήγορα και βίαια, όπως επιβάλλει η ίδια η φύση του πολέμου, παρουσιάζεται και το πρόσωπό της: μια γυναίκα με σκληρή έκφραση, ανοίκεια και σημαδεμένη όψη. Το πρόσωπό της φωτογραφίζει το πρόσωπο του πολέμου και φέρει τα σημάδια του.
Η «ωραία Ελένη», που εμφανίζεται στην ταινία μόλις τρεις φορές και για ελάχιστα λεπτά, δεν ενσαρκώνει την ομορφιά αλλά τη φρίκη του πολέμου, την άλλη του όψη. Είναι απόμακρη, σκληρή και με σχισμένο πρόσωπο. «Δεν φταίω εγώ· η ματαιοδοξία του Αγαμέμνονα ήταν…», λέει η ίδια, καταρρίπτοντας τις ψευδαισθήσεις και σχίζοντας τις φαντασιώσεις που έχουν οικοδομηθεί γύρω από το πρόσωπό της, όπως ακριβώς είναι σχισμένο και το ίδιο της το πρόσωπο.
Ίσως, τελικά, αυτό που ενόχλησε στην παρουσία της «ωραίας Ελένης» του Νόλαν να είναι ακριβώς αυτή η φανέρωση του ορατού που είναι κρυμμένο και του ορατού που είναι παρόν, όπως έλεγε ο Μαγκρίτ. Ο Κρίστοφερ Νόλαν αψήφησε, κατά μία έννοια, τις συμβάσεις της εποχής μας και, όπως οι ήρωες της ταινίας του, τους νόμους των θεών, για να φανερώσει τη φρίκη του πολέμου.
Με την «Οδύσσεια», ο Κρίστοφερ Νόλαν δεν προσφέρει στη χώρα μας μια απλή κινηματογραφική μεταφορά του Ομήρου ούτε ένα ακόμη έργο που παγκοσμιοποιεί το ομηρικό έπος. Το ουσιαστικό του δώρο είναι ότι επαναφέρει – ορμώμενος από τη χώρα που γέννησε τη Δημοκρατία – στο προσκήνιο την αλήθεια που αποσιωπάτε, ότι, δηλαδή πίσω από το πρόσωπο της «ωραίας Ελένης» κρύβεται πάντοτε το πρόσωπο του πολέμου, δεν θα μπορούσε εξάλλου να γίνει περισσότερο επίκαιρος.
*Η Βάσω Μουρελά είναι πολιτική επιστήμονας
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
