Ιράν και Τουρκία: Σύμμαχοι ή αντίπαλοι;

Παρά τις όποιες προσπάθειες της Τουρκίας να μεσολαβήσει πριν από την έναρξη των εχθροπραξιών, η Άγκυρα «παρασύρεται» όλο και περισσότερο στον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν.

Όπως αναφέρει το atlanticcouncil, στις αρχικές της δηλώσεις, η Τουρκία επιδίωξε να κρατήσει όσο το δυνατόν μεγαλύτερη απόσταση από τη σύγκρουση, καταδικάζοντας τόσο τα πλήγματα κατά του Ιράν όσο και τις επιθέσεις της Τεχεράνης εναντίον χωρών της περιοχής.

Αξιοσημείωτο είναι ότι η Τουρκία δεν συμπεριλήφθηκε στον μακρύ κατάλογο χωρών που στοχοποιήθηκαν από τα ιρανικά αντίποινα στα αρχικά στάδια, παρότι φιλοξενεί αμερικανικές δυνάμεις στη βάση του Ιντσιρλίκ, στη νότια περιοχή της χώρας.

Τούρκοι αξιωματούχοι έσπευσαν να υπογραμμίσουν ότι ο τουρκικός εναέριος χώρος και οι εγκαταστάσεις στη χώρα δεν θα χρησιμοποιηθούν για επιθέσεις κατά του Ιράν.

Το πρώτο «χτύπημα»

Ωστόσο, την Τετάρτη 4 Μαρτίου δύο περιστατικά ανέτρεψαν την αρχική «αίσθηση» ότι η Τουρκία -ως χώρα φίλη του Ιράν- θα μπορούσε να μείνει εκτός της σύγκρουσης.

Πρώτον, το ΝΑΤΟ κατέρριψε έναν ιρανικό βαλλιστικό πύραυλο «που κατευθυνόταν προς τον τουρκικό εναέριο χώρο».

Δεύτερον, υπήρξαν εκτεταμένες αναφορές ότι η CIA εργαζόταν για να εξοπλίσει κουρδικές δυνάμεις με στόχο την υποκίνηση εξέγερσης στο Ιράν.

Δεν ήταν σαφές ποιον στόχο είχε ο ιρανικός πύραυλος ούτε αν κατευθυνόταν πράγματι προς την Τουρκία ή προς άλλη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου.

Ωστόσο, ακόμη και αν επρόκειτο για λάθος στόχευση, η Τουρκία αντιμετωπίζει πολύ σοβαρά τις παραβιάσεις του εναέριου χώρου της.

Αξίζει να σημειωθεί πως ρωσικό μαχητικό καταρρίφθηκε από την Τουρκία τον Οκτώβριο του 2015, αφού παραβίασε τον τουρκικό εναέριο χώρο κατά τη διάρκεια ρωσικών βομβαρδισμών στη Συρία.

Το δεύτερο «χτύπημα»

Στις 9 Μαρτίου το ΝΑΤΟ αναχαίτισε έναν δεύτερο ιρανικό πύραυλο πάνω από την Τουρκία, δημιουργώντας νέες επιπλοκές για την Άγκυρα.

Τα συντρίμμια του δεύτερου πυραύλου έπεσαν στην επαρχία Γκαζιαντέπ, σε αντίθεση με τον πρώτο, που έπεσε στη Χατάι. Η δεύτερη παραβίαση του τουρκικού εναέριου χώρου είναι επομένως δυσκολότερο να εξηγηθεί ως λάθος σε σχέση με την πρώτη, και είναι πιθανό ένας ή και οι δύο πύραυλοι να στόχευαν τη βάση του Ιντσιρλίκ.

Οι λεπτές ισορροπίες της Άγκυρας

Η Τουρκία υιοθετεί μια λεπτή πολιτική ισορροπίας, επιδιώκοντας να προστατεύσει το έδαφος, την ασφάλεια και τα οικονομικά της συμφέροντα.

Παρά τις σημαντικές ανησυχίες για τον πόλεμο στο Ιράν, η Τουρκία έχει επενδύσει σημαντικά στη βελτίωση των σχέσεών της με την κυβέρνηση Τραμπ, προσπαθώντας να αναστρέψει τη διμερή σχέση με τις Ηνωμένες Πολιτείες από ιστορικά χαμηλά επίπεδα. Μέχρι στιγμής, η Άγκυρα έχει διαμορφώσει δημόσια ρητορική που αποφεύγει να επικρίνει τις ΗΠΑ και να προκαλέσει την οργή του Τραμπ.

Ταυτόχρονα, όπως ακριβώς συμβαίνει και με τη Ρωσία, η Άγκυρα αντιμετωπίζει το Ιράν ως μια πραγματικότητα που πρέπει να διαχειριστεί, μέσω συνεργασίας όταν είναι δυνατόν και ανταγωνισμού όταν αυτό δεν είναι εφικτό.

Το «σκοτεινό» παρελθόν

Δημοσίευμα της Le Figaro, αναφέρει ότι οι σχέσεις μεταξύ της Τουρκίας και του σύγχρονου Ιράν είναι παλαιές και σύνθετες, σημαδεμένες τόσο από δυναμικές ανταγωνισμού όσο και συνεργασίας.

Το 2010 αποτελεί σημαντική στιγμή σε αυτή τη σχέση.

Όντας τότε μη μόνιμο μέλος του Συμβουλίου Ασφαλείας ΟΗΕ, η Τουρκία προτείνει, μαζί με τη Βραζιλία, μια συμφωνία με στόχο την αποκλιμάκωση της κρίσης γύρω από το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα. Άγκυρα και Μπραζίλια προτείνουν τη δημιουργία μηχανισμού εποπτείας ώστε να διασφαλιστεί ο ειρηνικός χαρακτήρας του προγράμματος.

Οι δυτικές δυνάμεις απορρίπτουν, όμως, την πρωτοβουλία, διστακτικές να επιτρέψουν σε αναδυόμενες δυνάμεις όπως η Τουρκία και η Βραζιλία να διαδραματίσουν κεντρικό ρόλο στη διαχείριση του ζητήματος. Σε απάντηση, η Τουρκία επιλέγει να μη συμμετάσχει στις διεθνείς κυρώσεις κατά του Ιράν, γεγονός που τη φέρνει σε απόκλιση με τους δυτικούς της εταίρους.

Παρά τη σχετικά ευνοϊκή αυτή στάση, οι περιφερειακοί ανταγωνισμοί μεταξύ των δύο χωρών δεν έχουν εξαφανιστεί. Σε αρκετές πρόσφατες συγκρούσεις, Άγκυρα και Τεχεράνη βρέθηκαν σε αντίπαλα στρατόπεδα.

Στον Καύκασο, κατά τη σύγκρουση μεταξύ Αζερμπαϊτζάν και Αρμενίας, υποστήριξαν διαφορετικούς δρώντες. Αντίστοιχα, στον συριακό εμφύλιο πόλεμο, η Τουρκία υποστήριξε διάφορες αντικαθεστωτικές ομάδες, ενώ το Ιράν στήριξε μαζικά το καθεστώς του Μπασάρ αλ-Άσαντ μέχρι την πτώση του. Στην κεντρική Ασία, μια λιγότερο ορατή αλλά υπαρκτή αντιπαλότητα αφορά, επίσης, την επιρροή σε μια περιοχή με ισχυρές τουρκικές και περσικές πολιτισμικές κληρονομιές.

Τα σύνορα Τουρκίας– Ιράν είναι από τα πλέον σταθερά της περιοχής και παραμένουν σχεδόν αμετάβλητα από τον 17ο αιώνα. Οι οικονομίες των δύο χωρών είναι, επίσης, συμπληρωματικές.

«Οι σχέσεις Ιράν–Τουρκίας ιστορικά χαρακτηρίζονται από “ανταγωνιστική συνύπαρξη”. Συνεργάζονται σε θέματα όπως το εμπόριο και η ενέργεια, αλλά ανταγωνίζονται για επιρροή σε Συρία, Ιράκ και στον ευρύτερο χώρο της Μέσης Ανατολής. Η Άγκυρα εξαρτάται από το ιρανικό φυσικό αέριο (που σήμερα καλύπτει το 16% των αναγκών της) και ταυτόχρονα φοβάται την ενίσχυση των Κούρδων, τους οποίους ΗΠΑ και Ισραήλ καλούν να ενεργοποιηθούν. Οι πρόσφατες εξελίξεις αυξάνουν την ένταση, όμως το πιο πιθανό σενάριο δεν είναι μια άμεση σύγκρουση αλλά μια διεύρυνση της δυσπιστίας των δύο πλευρών», σημειώνει στη «Ν» ο Διεθνολόγος, Δρ. Διεθνών Σχέσεων Νίκος Λυσιγάκης.

Η Τουρκία, οι ΗΠΑ και το Ιράν

Στον αντίποδα βρίσκονται οι σχέσεις Τουρκίας-ΗΠΑ.

«Η Τουρκία βρίσκεται σε μια ιδιαίτερη θέση: είναι μέλος του ΝΑΤΟ αλλά ταυτόχρονα προσπαθεί να παρουσιάσει μια στρατηγική αυτονομία που της επιτρέπει λειτουργικές σχέσεις με την Τεχεράνη. Αυτό σημαίνει ότι προσπαθεί συχνά να εμφανιστεί ως γέφυρα μεταξύ Ανατολής και Δύσης. Από τη μία πλευρά παραμένει ενταγμένη στη δυτική αρχιτεκτονική ασφάλειας, από την άλλη αποφεύγει να εμφανιστεί ως μέρος ενός καθαρά αντι-ιρανικού μετώπου», υπογραμμίζει ο κ. Λυσιγάκης.

Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η αποστολή Patriot από άλλο νατοϊκό κράτος, τη Γερμανία. Όπως αναφέρει «η ανάπτυξη συστημάτων Patriot πρέπει να διαβαστεί κυρίως ως μέτρο ενίσχυσης της αεράμυνας σε μια περίοδο αυξημένης περιφερειακής αστάθειας. Παράλληλα όμως υπενθυμίζει ότι η Τουρκία, παρά τις συχνές εντάσεις με τη Δύση, παραμένει κρίσιμος κρίκος της νατοϊκής άμυνας στη νοτιοανατολική πτέρυγα».

Άλλωστε, η αυξημένη στρατιωτική παρουσία ευρωπαϊκών χωρών στην Ανατολική Μεσόγειο δείχνει ότι η ασφάλεια της περιοχής αντιμετωπίζεται πλέον ως ευρωπαϊκή προτεραιότητα. «Για την Τουρκία αυτό σημαίνει ότι παραμένει σημαντικός εταίρος για τη Δύση, αλλά ταυτόχρονα δεν είναι ο μοναδικός πυλώνας σταθερότητας, καθώς η Ευρώπη ενισχύει την παρουσία της, είτε δια μέσου της Ελλάδας, είτε απευθείας».

Για την Τουρκία, η στρατηγική προτεραιότητα φαίνεται να είναι η διατήρηση ενός σταθερού Ιράν, εντός των σημερινών του συνόρων και με μια εξουσία πρόθυμη να συνεχίσει πραγματιστικές σχέσεις με την Άγκυρα, αναφέρει η Le Figaro.

Σε αυτό το αβέβαιο περιβάλλον, το επόμενο διάστημα ενδέχεται να αποδειχθεί ιδιαίτερα απαιτητικό για την τουρκική διπλωματία, η οποία καλείται να διαχειριστεί ταυτόχρονα τις σχέσεις της με το Ιράν, τις δυτικές δυνάμεις και το σύνολο των περιφερειακών της γειτόνων.

Δεν αποκλείεται, να δούμε την Τουρκία να «φλερτάρει» με την ιδέα διαμεσολάβησης, με στόχο την αποκλιμάκωση και, μακροπρόθεσμα, μια διαπραγμάτευση προς επίλυση της σύγκρουσης.

Ωστόσο, τα περιθώρια ελιγμών της Άγκυρας παραμένουν περιορισμένα.