Κούβα: Κινδυνεύει με ιστορική κατάρρευση;

Tην ώρα που αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις σάρωναν το Καράκας, ένας πυρετός από τηλεφωνήματα και μηνύματα μετέδιδαν στη Κούβα την είδηση ότι δεκάδες επίλεκτοι Κουβανοί άνδρες των δυνάμεων ασφαλείας είχαν σκοτωθεί, φρουρώντας τον Μαδούρο.

Ίσως κανένα άλλο μέρος του πλανήτη δεν επηρεάστηκε περισσότερο από τα ωστικά κύματα της «επιχείρησης Μαδούρο» όσο η Κούβα, σημειώνει ευλόγως η Washington Post.

Mέσα σε ένα θυελλώδες Σαββατοκύριακο, με τα βλέμματα όλων καρφωμένα στη Βενεζουέλα, οι Ντόναλντ Τραμπ και Μάρκο Ρούμπιο καθιστούσαν σαφές ότι πιθανή κατάρρευση της κομμουνιστικής κυβέρνησης της Κούβας μπορεί να είναι ένα «παράπλευρο όφελος» της ανατροπής του Μαδούρο αλλά ίσως αποτελέσει και αυθύπαρκτο στόχο.

Το είπε για αρχή ο Τραμπ επιστρέφοντας στην Ουάσιγκτον από τη Φλόριντα όπου παρακολούθησε λάιβ την ανατροπή Μαδούρο: «Δεν νομίζω ότι χρειάζεται να κάνουμε κάτι. Χωρίς τον Μαδούρο και το πετρέλαιό του, η Κούβα είναι έτοιμη να πέσει».

Ο Ρούμπιο προχώρησε ακόμη περισσότερο. Αφήνοντας να εννοηθεί ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες ίσως έδιναν και δική τους «σπρωξιά». «Δεν πρόκειται να σας μιλήσω για τα μελλοντικά μας βήματα», είπε ο Ρούμπιο στο NBC την Κυριακή και πρόσθεσε: «Αν όμως ζούσα στην Αβάνα και ήμουν κυβέρνηση, θα ανησυχούσα».

Ντοραζουέλα

Τα λόγια Τραμπ και Ρούμπιο ξεσήκωσαν πολλούς από στην κοινότητα των εξόριστων Κουβανών στο Μαϊάμι. Είναι ενδεικτικό ότι το Σάββατο, Κουβανοί της νότιας Φλόριντα –κάποιοι φορώντας κόκκινα καπέλα του Τραμπ και κουβανικές σημαίες για μπέρτες– συμμετείχαν στους πανηγυρισμούς μαζί με τους Βενεζουελάνους του Ντόραλ, περιοχής γνωστής και ως «Ντοραεζουέλα» λόγω του μεγάλου αριθμού κατοίκων με καταγωγή από την πολύπαθη χώρα.

Οι ειδικοί αμφισβητούν κατά πόσον η κουβανική κυβέρνηση θα καταρρεύσει από μόνη της απλά και μόνο επειδή ο οικονομικός αντίκτυπος από την έλλειψη βενεζουελάνικου πετρελαίου θα καταστεί ανυπόφορος. Αυτό τουλάχιστον πιστεύει ο Μάικλ Μπουσταμάντε, αναπληρωτής καθηγητής Ιστορίας και διευθυντής κουβανικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι.

Οταν στέρεψε το ρούβλι

«Μπορεί και να αποδειχθώ λάθος, αλλά η Κούβα έχει ξαναβρεθεί σε τέτοια κατάσταση», λέει ο Μπουσταμάντε, παραπέμποντας στη λεγόμενη «ειδική περίοδο» της Κούβας που ξεκίνησε το 1991 όταν το ρούβλι στέρεψε, μετά την κατάρρευση της ΕΣΣΔ.

Τα προβλήματα που θα αντιμετωπίσει ωστόσο η Κούβα από τη διακοπή βοήθειας του Καράκας είναι υπαρκτά.

Για να διατηρεί τα φώτα στα σπίτια του κόσμου αναμμένα και τα αυτοκίνητα των πολιτών σε λειτουργία, η Κούβα εξαρτάται εδώ και καιρό από το πετρέλαιο της Βενεζουέλας. Πετρέλαιο που έρεε άφθονο με αντάλλαγμα προσωπικό ασφαλείας και ιατρικό προσωπικό στο πλαίσιο μιας συμφωνίας με τους συμμάχους της στο Καράκας.

«Το καθεστώς δεν θα παραδοθεί»

Ο Χουάν Γκονσάλες, πάλαι ποτέ υψηλόβαθμο στέλεχος στο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας επί Μπάιντεν, εκτιμά ότι «η διακοπή των πετρελαϊκών παραδόσεων θα ασκήσει τεράστια πίεση στην ανθρωπιστική κατάσταση» στην Κούβα, η οποία ήδη υποφέρει από συχνές διακοπές ρεύματος και ελλείψεις τροφίμων. «Αλλά δεν νομίζω ότι το καθεστώς θα παραδοθεί».

Η αλήθεια είναι όμως ότι πέραν μιας σύντομης οικονομικής ανάκαμψη επί Ομπάμα, όταν η αποκατάσταση των διπλωματικών σχέσεων μεταξύ Ουάσιγκτον και Αβάνας οδήγησε σε αύξηση του τουρισμού και κάποια περιορισμένα ανοίγματα σε ιδιωτική ιδιοκτησία και ξένες επενδύσεις, η κουβανική οικονομία δεν ανέκαμψε ποτέ πραγματικά από την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης.

Ρότα προς το χάος

Η χώρα βρίσκεται εδώ και χρόνια σε μια σταθερή πορεία προς το οικονομικό χάος, λόγω των αμερικανικών κυρώσεων αλλά και της κακοδιαχείρισης από το γηρασμένο Κομμουνιστικό Κόμμα.

Κάποιοι πάντως βλέπουν ευκαιρία μέσα στο σκοτάδι της ανατροπής Μαδούρο. Ο Κάρλος Αλθουγαράι, συνταξιούχος Κουβανός διπλωμάτης εκτιμά:

«Υπάρχει φυσικά αύξηση της απειλής. Αλλά είναι και πιθανό οι σύμμαχοι της Κούβας (Ρωσία και άλλοι) να την βοηθήσουν. Ίσως η Αβάνα να ανοίξει την κουβανέζικη οικονομία και να κάνει όσα οι οικονομολόγοι της προτείνουν εδώ και καιρό και αυτή τα αρνείται».

Κατά καιρούς, οικονομολόγοι της κουβανικής κυβέρνησης έχουν εισηγηθεί μεταρρύθμιση της οικονομίας, ενώ παρόμοιες πιέσεις ασκούν και σύμμαχοι όπως Κίνα, Βιετνάμ και Ρωσία.

Ο Ραούλ Κάστρο, που ανέλαβε την εξουσία από τον άρρωστο Φιντέλ το 2006, προειδοποίησε για την ανάγκη μεταρρυθμίσεων σε μια μακροσκελή ομιλία του στο κουβανικό κοινοβούλιο το 2010. «Ρισκάρουμε την επιβίωση ζωή της επανάστασης», είχε πει. «Ή θα διορθώσουμε την κατάσταση ή θα ξεμείνουμε από χρόνο βαδίζοντας στο χείλος της αβύσσου και θα βυθιστούμε».

Όμως τα σχέδιά του για επέκταση του ρόλου του ιδιωτικού τομέα και μείωση της κρατικής ιδιοκτησίας -αντιφατικά και ανεπαρκώς εφαρμοσμένα– ελάχιστα από τα συστημικά προβλήματα της Κούβας έλυσαν τελικά.

Άλλες προσπάθειες προσέκρουσαν σε παρόμοια εμπόδια, όπως η άρνηση του κυβερνώντος κόμματος να επιτρέψει στις ιδιωτικές επιχειρήσεις και αγροτικές μονάδες να πωλούν τα προϊόντα τους σε τιμές αγοράς, η απόρριψη νομισματικών μεταρρυθμίσεων και οι αναποτελεσματικές κρατικές επενδύσεις στον τουριστικό τομέα.

Το τέλος του «πετρελαίου Μαδούρο»

Τι ρόλο παίζει μέσα σε όλα αυτά το πετρέλαιο του Μαδούρο;

Στο απόγειό των εξαγωγών, περίπου 100.000 βαρέλια (ημερησίως) βενεζουελάνικου πετρελαίου επέτρεψαν στην Κούβα να καλύπτει τις ενεργειακές της ανάγκες και να πωλεί διυλισμένα πετρελαϊκά προϊόντα στο εξωτερικό για ζωτικής σημασίας συνάλλαγμα. Όμως, καθώς η Βενεζουέλα δοκιμαζόταν από απότομη πτώση της παραγωγής λόγω αμερικανικών κυρώσεων και κακοδιαχείρισης, οι αποστολές μειώθηκαν σε περίπου 30.000 βαρέλια.

Οι περικοπές αυτές, σε συνδυασμό με τα γηρασμένα διυλιστήρια της Κούβας, τις καταρρέουσες υποδομές και τα περιστασιακά χτυπήματα τυφώνων, οδήγησαν σε τουλάχιστον πέντε γενικευμένες διακοπές ρεύματος σε όλο το νησί πέρυσι. «Οι Κουβανοί πρέπει να συνειδητοποιήσουν ότι δεν μπορούν πλέον να εξαρτώνται από ξένη βοήθεια», λέει ο Αλθουγαράι.

Ρωσία και Μεξικό έχουν προμηθεύσει κάποια ποσότητα πετρελαίου, αλλά η πρόεδρος του Μεξικού, Κλαούντια Σέινμπαουμ, ίσως δεχθεί αυξανόμενες πιέσεις από τις ΗΠΑ για να διακόψει τη βοήθεια προς την Αβάνα. Ενώ η Κίνα, η οποία διακατέχει μεγάλο μέρος του κουβανικού χρέους, έχει δείξει ελάχιστο ενδιαφέρον να βοηθήσει.

Μεταρρυθμίσεις στα χαρτιά

«Ολες οι μεταρρυθμίσεις εγκρίνονται «στα χαρτιά».  Το πρόβλημα είναι ότι δεν τις εφαρμόζουν. Η ουσία είναι το άνοιγμα στην οικονομία της αγοράς, η επέκταση του ιδιωτικού τομέα και η κατάργηση ή πώληση των αντιπαραγωγικών σοσιαλιστικών κρατικών επιχειρήσεων. Πρέπει να το κάνουν και πρέπει να το κάνουν γρήγορα. Έχουν χάσει πάρα πολύ χρόνο» προσθέτει ο διπλωμάτης.

Λίγοι είναι εκείνοι που πιστεύουν ότι θα υπάρξουν σοβαρές μεταρρυθμίσεις, τουλάχιστον υπό τη σημερινή δομή εξουσίας.

«Υπάρχουν μεταρρυθμιστές μέσα στο καθεστώς», λέει πρώην αξιωματούχος της κυβέρνησης Μπάιντεν που είχε εκτεταμένες επαφές με την κουβανική κυβέρνηση. «Έχουν όραμα, αλλά δεν έχουν τα μέσα και την επιρροή για να το υλοποιήσουν».

Η αντιπολίτευση στο νησί είναι διάσπαρτη και χωρίς ηγεσία μετά τις συλλήψεις που ακολούθησαν τις διαδηλώσεις του 2021.

«Οι άνθρωποι που φιλοδοξούν να γίνουν ηγέτες της αντιπολίτευσης βρίσκονται είτε στο Μαϊάμι είτε στη Μαδρίτη είτε στη φυλακή», προσθέτει ο Γουίλιαμ Λίογκραντ, ειδικός σε θέματα Λατινικής Αμερικής στο Αμερικανικό Πανεπιστήμιο. Και μια απομάκρυνση λίγων ατόμων τύπου Βενεζουέλας είναι απίθανο να κλονίσει τα πολυεπίπεδα, βαθιά εδραιωμένα κέντρα εξουσίας του κόμματος και του στρατού σε βαθμό που να καταρρεύσουν».

Όσο για τους ίδιους τους Κουβανούς, τον επίλογο δίνει ο Κουβανός διπλωμάτης: «Δεν θα πίστευα ότι οι άνθρωποι είναι τόσο απελπισμένοι ώστε να καλωσορίσουν μια αμερικανική επέμβαση ή μια ομάδα Κουβανών του Μαϊάμι να αναλάβει την εξουσία. Αυτό που θέλουν είναι να αλλάξει η κουβανική κυβέρνηση», είπε, «αλλά με κουβανικούς όρους, όχι επιβεβλημένους από έξω».