Μαίνεται ο πόλεμος των κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών

Τεράστιες ανατροπές στην παραγωγή και τη ζήτηση των κρίσιμων πρώτων υλών φέρνει η ανάγκη για Στρατιωτική Αυτονομία και Άμυνα, παράλληλα με την Τεχνολογική Μετάβαση, με κυρίαρχη την Τεχνητή Νοημοσύνη αλλά και την Πράσινη Μετάβαση που παραμένει στο πεδίο των γεωπολιτικών εξελίξεων. Όπως τονίζει ο Ν. Αρβανιτίδης, Δρ Οικονομικός Γεωλόγος, μέλος του SCRREEN CRM Expert Network «βρισκόμαστε σε μια νέα εποχή ανταγωνισμού για τις Ορυκτές Πρώτες Ύλες.

Η ανταγωνιστική ζήτηση μεταξύ της Ενεργειακής Μετάβασης (πράσινη ανάπτυξη) και της Τεχνολογικής – Αμυντικής Αυτονομίας (ψηφιακός & στρατιωτικός τομέας) είναι το καθοριστικό γεωπολιτικό και οικονομικό στοίχημα της δεκαετίας». Στην Ελλάδα σε εξέλιξη βρίσκεται το «Εθνικό Πρόγραμμα Ερευνών Κρίσιμων Ορυκτών Πρώτων Υλών (ΚΟΠΥ)» για την περίοδο 2025-2028.

Τρία ανοιχτά μέτωπα

Ο πόλεμος για τις κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες μαίνεται πλέον σε τρία ανοιχτά μέτωπα, πράσινη μετάβαση-τεχνολογία και άμυνα. Η πράσινη μετάβαση ήταν η πρώτη που εκτόξευσε τις ανάγκες σε νεοδύμιο, πρασεοδύμιο, δυσπρόσιο και τέρβιο. Η ραγδαία τεχνολογική ζήτηση, με κυρίαρχα τα συστήματα ΑΙ αλλά και η αυξανόμενη στρατιωτική αυτονομία –με χαρακτηριστικά παραδείγματα τους πυραύλους Tomahawk και τα μαχητικά F35 – δημιουργούν πλέον μια νέα, εξίσου πιεστική, ζήτηση.

Αυτές οι ροές ζήτησης δεν είναι συμπληρωματικές αλλά ανταγωνιστικές, ασκώντας αφόρητες πιέσεις στις ήδη ευάλωτες εφοδιαστικές αλυσίδες κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών. Αξίζει να σημειωθεί ότι από τις 12 κρίσιμες ορυκτές πρώτες ύλες για το ΝΑΤΟ οι 7 ελέγχονται από την Κίνα. Παράλληλα τα περίπου 2 δισεκατομμύρια κινητά τηλέφωνα που πουλιούνται κάθε χρόνο, χρειάζονται 2.000 τόνους μετάλλων σπανίων γαιών.

Γεωπολιτική κυριαρχία

Σύμφωνα με την παρουσίαση των  Ν. Αρβανιτίδη, και Μ. Μέλφου, Υποψήφια Διδάκτωρ στο Τμήμα Γεωλογίας ΑΠΘ, στο πλαίσιο της ημερίδας «Κρίσιμες και Στρατηγικές Ορυκτές Πρώτες Ύλες. Προκλήσεις και Προοπτικές» που διοργάνωσε η Επιτροπή Οικονομικής Γεωλογίας, Ορυκτολογίας και Γεωχημείας της Ελληνικής Γεωλογικής Εταιρείας (ΕΓΕ),  «οι Σπάνιες Γαίες (REE) και τα Κρίσιμα Μέταλλα δεν είναι απλά πρώτες ύλες, αλλά μηχανισμός γεωπολιτικής κυριαρχίας».

Γίνεται λόγος για “Πράσινη” Πρόκληση (Ενεργειακή Μετάβαση), που δημιούργησε το πρώτο τεράστιο κύμα ζήτησης. Ειδικότερα οι ποσότητες ανά εφαρμογή, δείχνουν ότι ένα Ηλεκτρικό Όχημα (EV) απαιτεί 2-5 κιλά σπάνιες γαίες ανά όχημα (κινητήρας, ηχεία κ.λπ.),  μια Ανεμογεννήτρια (Offshore) έως και 1 τόνο μαγνητικών σπάνιων γαιών ανά στρόβιλο και τα Φωτοβολταϊκά & Μπαταρίες απαιτούν σειρά σπάνιων γαιών (In, Ga Γάλλιο, Te, Li Λίθιο, Co Κοβάλτιο). Στη νέα “Τεχνο-Αμυντική” Πρόκληση (AI& Εξοπλισμοί) η ζήτηση που ανταγωνίζεται πλέον την πράσινη μετάβαση διαμορφώνεται ως εξής: ένας Πύραυλος Tomahawk απαιτεί τουλάχιστον18 διαφορετικά κρίσιμα ορυκτά (Περιλαμβάνει Ag Άργυρος (~10-15 kg), Co Κοβάλτιο(~1.3 kg), W Βολφράμιο, Ta Ταντάλιο, Ga Γάλλιο). Επίσης οι μαγνήτες Σαμαρίου-Κοβαλτίου (SmCo)είναι κρίσιμοι για την ακρίβεια και την αντοχή σε υψηλές θερμοκρασίες. Κάθε Μαχητικό F-35 απαιτεί πάνω από 400 κιλά σπάνιων γαιών. Στην περίπτωση της Τεχνητής Νοημοσύνης (AI) απαιτείται GA Γάλλιο, Ge Γερμάνιο για τσιπ υψηλής απόδοσης, Nd Νεοδύμιο, Dy Δυσπρόσιο για ανεμιστήρες ψύξης σε data centers. Ta Ταντάλιο για πυκνωτές.

Όπως εξηγεί ο κ. Αρβανιτίδης, «υπάρχει πλέον σύγκρουση ζήτησης και νέα δεδομένα». Μία ανεμογεννήτρια “κλέβει” μαγνήτες από πιθανά 2 F-35 ή εκατομμύρια κινητά. Αυτό οδηγεί σε εκτίναξη παραγωγής. Η  παγκόσμια παραγωγή σπάνιων γαιών αυξήθηκε κατά 77% μέσα σε 5 χρόνια (από 220.000 τ. το 2019 σε 390.000 τ. το 2024). Τα 4 “Στοιχεία-Κλειδιά” Nd Νεοδύμιο, Pr Πρασινοδύμιο, Dy Δυσπρόσιο, Tb Τέρβιο αντιπροσωπεύουν τη μεγαλύτερη οικονομική αξία και τη μεγαλύτερη πίεση. Είναι “κρίσιμοι” πόροι γιατί δεν υπάρχουν εύκολες εναλλακτικές για μαγνήτες υψηλής απόδοσης.

Οι ελαφριές σπάνιες γαίες ή LREE (Light Rare Earth Elements) περιλαμβάνουν τα χημικά στοιχεία Λανθάνιο (La), Δημήτριο (Ce), Πρασινοδύμιο (Pr), Νεοδύμιο (Nd), Προμήθειο (Pm), Σαμάριο (Sm), Ευρώπιο (Eu) και Γαδολίνιο (Gd). Οι βαριές σπάνιες γαίες ή HREE (Heavy Rare Earth Elements) περιλαμβάνουν τα χημικά στοιχεία Τέρβιο (Tb), Δυσπρόσιο (Dy), Όλμιο (Ho), Έρβιο (Er), Θούλιο (Tm), Υττέρβιο (Yb), Λουτήτιο (Lu) καθώς και το Ύτριο (Y).

Ελλάδα

Το «Εθνικό Πρόγραμμα Ερευνών Κρίσιμων Ορυκτών Πρώτων Υλών (ΚΟΠΥ)» για την περίοδο 2025-2028 με συνολικό προϋπολογισμό 5.150.000 ευρώ, αποτελεί τη βάση  για την εφαρμογή του ευρωπαϊκού Κανονισμού Critical Raw Materials Act (2024/1252) στην Ελλάδα με στόχο την ενίσχυση της αυτάρκειας της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Σύμφωνα με τον Δρ Κωνσταντίνο Λασκαρίδη, Προϊστάμενο της Διεύθυνσης Ορυκτών Πόρων της Ελληνικής Αρχής Γεωλογικών και Μεταλλευτικών Ερευνών, «το σχέδιο περιλαμβάνει  7 Πακέτα Εργασίας, Ολοκληρωμένη προσέγγιση (πρωτογενείς + δευτερογενείς πόροι, Πρωτογενείς: Sb, Cu–Au, Li, Σπάνιες Γαίες, Δευτερογενείς: Εξορυκτικά & βιομηχανικά απόβλητα). Επίσης περιλαμβάνει το Συνδυασμό έρευνας & κυκλικής οικονομίας και τέλος την αξιοποίηση και επαναξιολόγηση του ιστορικού γεωλογικού αρχείου του πρώην ΙΓΜΕ για κρίσιμες πρώτες ύλες».

Η έρευνα αφορά στοχευμένες περιοχές με διαφορετικά μεταλλογενετικά περιβάλλοντα, με στόχο τον εντοπισμό και την αξιολόγηση κοιτασμάτων στρατηγικής σημασίας. Συγκεκριμένα το πρόγραμμα εστιάζει στην αξιολόγηση του αντιμονίου (Sb) στον Δημόσιο Μεταλλευτικό Χώρο Καλλυντηρίου στη Ροδόπη, στον πορφυρικό χαλκό και χρυσό (Cu, Au) στην Ποντοκερασιά Κιλκίς, στο λίθιο (Li) στη λεκάνη Καρλοβασίου της Σάμου, στην έρευνα Σπανίων Γαιών στη Δυτική Λέσβο και στην Καβάλα. Οι κύριες εργασίες περιλαμβάνουν Γεωλογική χαρτογράφηση, Δειγματοληψία (πετρώματα, εδάφη), Ορυκτολογικές & γεωχημικές αναλύσεις, Γεωφυσικές έρευνες, Στοχοθέτηση γεωτρήσεων πρώιμου σταδίου.

Σύμφωνα με τον κ. Λασκαρίδη, είναι ιδιαίτερης σημασίας η αξιοποίηση πρωτογενών και δευτερογενών πόρων καθώς και η  ανάγκη ενίσχυσης της γεωλογικής τεκμηρίωσης για βιώσιμη αξιοποίηση και στρατηγική αυτονομία. Και συμπλήρωσε λέγοντας πως «dεν ξεκινάμε από το μηδέν — αξιοποιούμε δεκαετίες γνώσης και τις επικαιροποιούμε με βάση τα σημερινά δεδομένα της αγοράς και της τεχνολογίας. To Εθνικό Πρόγραμμα Ερευνών Κρίσιμων Ορυκτών Πρώτων Υλών (ΚΟΠΥ) θέτει τη βάση για τεκμηριωμένη λήψη αποφάσεων στην έρευνα και αξιοποίηση Κρίσιμων Ορυκτών Πρώτων Υλών».