Ο Χαμενεΐ πέθανε. Και τώρα τι; Η διαδοχή, τα ρήγματα και τα «αχαρτογράφητα ύδατα» για το Ιράν (και τον κόσμο)

Ο θάνατος του Ανώτατου Ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, θέτει σε κίνηση μια τυπική αλλά εξαιρετικά κρίσιμη διαδικασία διαδοχής, με βαθιές επιπτώσεις για το Ιράν και τη Μέση Ανατολή.

Ο Χαμενεΐ, 86 ετών, σκοτώθηκε σε κοινό στρατιωτικό πλήγμα Ισραήλ–ΗΠΑ, σύμφωνα με ιρανικά κρατικά μέσα. Βρισκόταν στο γραφείο του, εντός της κατοικίας του, όταν σημειώθηκε η επίθεση. Ο θάνατός του αποτελεί μόλις τη δεύτερη αλλαγή ηγεσίας από την Ισλαμική Επανάσταση του 1979 — μια ιστορική καμπή, αλλά με αβέβαιη κατάληξη.

Από «μη προφανής διάδοχος» σε απόλυτος ρυθμιστής

Ο Χαμενεΐ ανέλαβε το 1989, μετά τον θάνατο του Αγιατολάχ Ρουχολάχ Χομεϊνί. Δεν θεωρούνταν ο αυτονόητος διάδοχος. Δεν διέθετε τότε το πλήρες θεολογικό κύρος που απαιτούσε το Σύνταγμα.

Λίγο πριν από τον θάνατο του Χομεϊνί, όμως, το Σύνταγμα αναθεωρήθηκε: ο Ανώτατος Ηγέτης έπρεπε πλέον να είναι «ειδικός στην ισλαμική νομολογία με πολιτική και διοικητική ικανότητα» — αλλαγή που άνοιξε τον δρόμο για την εκλογή του.

Στα 37 χρόνια που ακολούθησαν, το γραφείο του συγκέντρωσε εξουσίες πάνω στις ένοπλες δυνάμεις, τη Δικαιοσύνη, την κρατική ραδιοτηλεόραση και τις στρατηγικές αποφάσεις της χώρας. Οι πρόεδροι άλλαζαν· ο Ανώτατος Ηγέτης παρέμενε.

Προώθησε την «οικονομία αντίστασης», παρέμεινε επιφυλακτικός απέναντι στη Δύση και αντιμετώπισε επανειλημμένες εξεγέρσεις — το 2009, το 2022, και το 2025–26 — με σκληρή καταστολή. Παράλληλα, ενίσχυσε καθοριστικά τον ρόλο των Φρουρών της Επανάστασης (IRGC), που εξελίχθηκαν στον βασικό πυλώνα στρατιωτικής, πολιτικής και οικονομικής ισχύος.

Διαβάστε εδώ αναλυτικά την πορεία του και τα 37 χρόνια απόλυτης εξουσίας.

Τι προβλέπει το Σύνταγμα

Τυπικά, η Συνέλευση των Εμπειρογνωμόνων — σώμα 88 κληρικών — καλείται να επιλέξει τον νέο Ανώτατο Ηγέτη «το συντομότερο δυνατό».

Μέχρι τότε, τη διαχείριση των καθηκόντων αναλαμβάνει τριμελής επιτροπή: ο πρόεδρος, ο επικεφαλής της Δικαιοσύνης και ένας κληρικός από το Συμβούλιο των Φρουρών.

Η θεσμική διαδικασία υπάρχει. Το ερώτημα είναι πώς θα λειτουργήσει σε συνθήκες πολέμου και εσωτερικής έντασης.

Majid Asgaripour/WANA via REUTERS
Τα τρία πιθανά σενάρια

1. Συνέχεια του καθεστώτος – «Χαμενεϊσμός χωρίς Χαμενεΐ»

Πρόκειται για το πιθανότερο βραχυπρόθεσμο σενάριο.

Η Συνέλευση ορίζει νέο Ανώτατο Ηγέτη από το εσωτερικό του συστήματος, πιθανότατα πρόσωπο αποδεκτό από τους Φρουρούς της Επανάστασης. Η θεσμική αρχιτεκτονική παραμένει άθικτη.

Ωστόσο, η «συνέχεια» δεν ισοδυναμεί με σταθερότητα:

• Ο νέος ηγέτης δεν θα διαθέτει το δίκτυο επιρροής 37 ετών.
• Θα χρειαστεί χρόνο για να επιβληθεί στις φατρίες.
• Οι εσωτερικές ισορροπίες ενδέχεται να γίνουν πιο ρευστές.
• Οικονομικά, η αβεβαιότητα θα παραμείνει. Η αγορά θα αναζητά σημάδια για το αν η νέα ηγεσία θα κινηθεί προς αποκλιμάκωση με τις ΗΠΑ ή θα συνεχίσει τη σκληρή γραμμή.

Δεν αναμένεται άμεση πολιτική φιλελευθεροποίηση — ίσως τακτικές κινήσεις εκτόνωσης, αλλά όχι δομική αλλαγή.

2. Στρατιωτική κυριαρχία – Το Ιράν των Φρουρών

Εάν οι Φρουροί της Επανάστασης εκτιμήσουν ότι η χώρα βρίσκεται σε υπαρξιακή απειλή, μπορεί να ενισχύσουν καθοριστικά τον ρόλο τους:

Επιβάλλοντας «δικό τους» Ανώτατο Ηγέτη ή λειτουργώντας ως de facto κέντρο εξουσίας πίσω από θεσμικό προσωπείο. Σε αυτή την εκδοχή, η πολιτική μετατοπίζεται ακόμη περισσότερο προς τη λογική ασφάλειας.

Πιθανές συνέπειες:

• Πιο σκληρή καταστολή διαδηλώσεων
• Περιορισμένη διάθεση διαπραγμάτευσης
• Εμβάθυνση της διεθνούς απομόνωσης

Η οικονομία δύσκολα θα μεταρρυθμιστεί ουσιαστικά. Πληθωρισμός, νόμισμα υπό πίεση και χαμηλή επενδυτική εμπιστοσύνη θα παραμείνουν.

3. Αποσταθεροποίηση ή αλυσιδωτή κρίση

Το πιο δραματικό — αλλά όχι το πιο πιθανό — σενάριο είναι ρήξη μεταξύ κληρικών και Φρουρών ή γενικευμένη κοινωνική έκρηξη.

Αυτό θα μπορούσε να προκύψει εάν:

• Η διαδοχή μπλοκάρει,
• Οι διαδηλώσεις κλιμακωθούν,
• Η οικονομία καταρρεύσει ταχέως.

Ακόμη και τότε, η Ισλαμική Δημοκρατία έχει δείξει ανθεκτικότητα σε αλλεπάλληλες κρίσεις. Καμία από τις τρεις διαδρομές δεν προμηνύει άμεση πολιτική απελευθέρωση για τους Ιρανούς.

LIVE: Ο Αγιατολάχ Χαμενεΐ είναι νεκρός, επιβεβαιώνει το Ιράν – 40 ημέρες πένθος στην χώρα

Η διασπορά της αντιπολίτευσης

Μετά τον θάνατο του Χαμενεΐ, εικόνες πανηγυρισμών και εκφράσεις ελπίδας πλημμύρισαν τα κοινωνικά δίκτυα. Όμως η αντιπολίτευση στο εξωτερικό παραμένει κατακερματισμένη.

Μοναρχικοί
Συσπειρωμένοι γύρω από τον Ρεζά Παχλαβί. Διαθέτει αναγνωρισιμότητα, αλλά η ιδέα επαναφοράς μοναρχίας δεν έχει καθολική αποδοχή στο εσωτερικό.

Κοσμικοί-δημοκρατικοί ακτιβιστές
Διασκορπισμένοι σε Ευρώπη και Βόρεια Αμερική. Ιδεολογικά πιο ευέλικτοι, αλλά χωρίς ενιαία ηγεσία.

Κουρδικές οργανώσεις
Δραστηριοποιούνται κυρίως στα δυτικά της χώρας, με έμφαση σε ζητήματα αυτονομίας.

MEK
Διαθέτει οργανωτική δομή στο εξωτερικό, αλλά περιορισμένη κοινωνική νομιμοποίηση εντός Ιράν.

Το βασικό πρόβλημα είναι πως δεν υπάρχει ενιαίος ηγέτης, συγκροτημένο σχέδιο μετάβασης, συντονισμένος μηχανισμός εσωτερικής κινητοποίησης. Η «εισαγωγή» πολιτικού προσώπου από το εξωτερικό θεωρείται χαμηλής αξιοπιστίας στο εσωτερικό και ενδέχεται να δημιουργήσει νέα αστάθεια.

REUTERS/Jonathan Ernst
Η επόμενη μέρα

Η διαδοχή του Χαμενεΐ δεν είναι απλώς αλλαγή προσώπου. Είναι δοκιμασία για ολόκληρη την αρχιτεκτονική της Ισλαμικής Δημοκρατίας και συνολικά για τη Μέση Ανατολή και τον κόσμο.

Το σύστημα μπορεί να επιβιώσει.
Μπορεί να σκληρύνει.
Μπορεί να εισέλθει σε φάση ρευστότητας.

Αυτό που δεν διαφαίνεται, τουλάχιστον άμεσα, είναι μια ομαλή και φιλελεύθερη μετάβαση.

Η Ισλαμική Δημοκρατία εισέρχεται σε περίοδο ιστορικής καμπής — αλλά το αν αυτή θα οδηγήσει σε μετασχηματισμό ή σε βαθύτερη σκλήρυνση, θα κριθεί τις επόμενες εβδομάδες.