Ο παγκόσμιος χάρτης που ξέρουμε είναι «λάθος»
Κοιτάξτε έναν κλασικό παγκόσμιο χάρτη. Η Γροιλανδία μοιάζει σχεδόν όσο η Αφρική. Η Ευρώπη φαντάζει τεράστια, η Ρωσία κυριαρχεί στο βόρειο ημισφαίριο και οι χώρες γύρω από τον Ισημερινό δείχνουν πολύ μικρότερες.
Μόνο που ο κόσμος δεν είναι έτσι. Η Αφρική, για παράδειγμα, είναι στην πραγματικότητα περίπου 14 φορές μεγαλύτερη από τη Γροιλανδία. Η εντυπωσιακή παραμόρφωση δεν αποτελεί λάθος των σύγχρονων χαρτογράφων. Είναι το τίμημα μιας επιλογής που έγινε πριν από περισσότερους από τέσσερις αιώνες.
Και τώρα ο ΟΗΕ ζητεί να αλλάξει. Η Γενική Συνέλευση υιοθέτησε το ψήφισμα «Correct the Map», προκρίνοντας την προβολή Equal Earth, η οποία αποτυπώνει πολύ πιστότερα το πραγματικό μέγεθος των ηπείρων. Όμως, όπως εξηγεί το BBC, υπάρχει μια παγίδα: κανένας επίπεδος χάρτης της Γης δεν μπορεί να είναι απολύτως σωστός.
Γιατί ο χάρτης που μάθαμε στο σχολείο παραμορφώνει τον κόσμο
Η προβολή Mercator δημιουργήθηκε το 1569 από τον Φλαμανδό χαρτογράφο Γεράρδο Μερκάτορ. Και σχεδιάστηκε για έναν πολύ συγκεκριμένο σκοπό. Οι Ευρωπαίοι ναυτικοί χρειάζονταν έναν χάρτη στον οποίο μια ευθεία γραμμή να αντιστοιχεί σε σταθερή πορεία της πυξίδας. Ο Μερκάτορ κατάφερε ακριβώς αυτό, δημιουργώντας ένα εξαιρετικά χρήσιμο εργαλείο για τη ναυσιπλοΐα.
Για να μεταφέρει, όμως, την καμπύλη επιφάνεια της Γης πάνω σε ένα επίπεδο χαρτί, έπρεπε να «τεντώσει» ολοένα περισσότερο τον χάρτη όσο πλησίαζε στους πόλους.
Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό. Οι περιοχές κοντά στον Ισημερινό εμφανίζονται πολύ μικρότερες σε σχέση με εκείνες που βρίσκονται στα μεγάλα γεωγραφικά πλάτη. Έτσι η Γροιλανδία διογκώνεται θεαματικά, ενώ η Αφρική συρρικνώνεται οπτικά.
Κι όμως, περισσότερο από 450 χρόνια αργότερα, η λογική της Mercator εξακολουθεί να καθορίζει μεγάλο μέρος της εικόνας που έχουμε για τον πλανήτη – από σχολικούς χάρτες μέχρι ψηφιακές εφαρμογές.
Γιατί δεν είναι απλώς θέμα γεωγραφίας
Οι επικριτές της συγκεκριμένης προβολής υποστηρίζουν ότι η παραμόρφωση μπορεί να επηρεάζει και τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σημασία διαφορετικών περιοχών.
Το μεγαλύτερο στο μάτι συχνά εκλαμβάνεται υποσυνείδητα και ως σημαντικότερο. Ο Κενυάτης γεωγράφος Κιόκο Μουέντο επισημαίνει στο BBC ότι οι χάρτες δεν είναι απλώς οδηγοί για ταξιδιώτες: επηρεάζουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε πολιτικά και οικονομικά ολόκληρες περιοχές.
Στην περίπτωση της Αφρικής, θεωρεί ότι η επί δεκαετίες οπτική «σμίκρυνση» της ηπείρου έχει συμβάλει στην υποτίμηση του πραγματικού μεγέθους των πόρων, του πληθυσμού και των επενδυτικών δυνατοτήτων της.
Ο νέος χάρτης του ΟΗΕ
Μια διαφορετική απάντηση δίνει η προβολή Equal Earth, η οποία δημιουργήθηκε το 2018 και είναι εμπνευσμένη από την προβολή Robinson του 1963.
Στόχος της είναι να διατηρεί σωστές τις αναλογίες των επιφανειών. Με απλά λόγια, αν μια περιοχή της Γης είναι πραγματικά 14 φορές μεγαλύτερη από κάποια άλλη, αυτό αποτυπώνεται και στον χάρτη.
Η Αφρικανική Ένωση την υιοθέτησε τον Φεβρουάριο και πλέον ακολούθησε ο ΟΗΕ. Το αποτέλεσμα βρίσκεται πολύ πιο κοντά στην πραγματικότητα ως προς τα μεγέθη των ηπείρων. Αλλά ούτε αυτός ο χάρτης είναι «τέλειος».
Το πρόβλημα των χαρτογράφων
Ο λόγος είναι απλός: προσπαθούμε να απλώσουμε μια σφαίρα πάνω σε ένα επίπεδο ορθογώνιο.
Κάτι αναγκαστικά θα παραμορφωθεί. Όπως εξηγεί στο BBC ο καθηγητής χαρτογραφίας του University College London, Τζέιμς Τσέσαϊρ, ένας χάρτης μπορεί να διατηρήσει σωστά την επιφάνεια, το σχήμα, τις αποστάσεις ή τις κατευθύνσεις – δεν μπορεί όμως να τα διατηρήσει όλα τέλεια ταυτόχρονα.
Η Equal Earth κερδίζει στην πιστότητα των μεγεθών, αλλά χάνει τις ευθείες πορείες που έκαναν τη Mercator τόσο χρήσιμη στη ναυσιπλοΐα. Δεν μπορεί επίσης να χρησιμοποιηθεί για την ακριβή μέτρηση πραγματικών αποστάσεων μεταξύ οποιωνδήποτε δύο σημείων.
Ο χάρτης Peters και το άλλο άκρο
Μία ακόμη γνωστή προσπάθεια είναι η προβολή Gall-Peters, η οποία έγινε ιδιαίτερα γνωστή τη δεκαετία του 1970 χάρη στον Γερμανό ιστορικό Άρνο Πέτερς, αν και βασίζεται σε προβολή που είχε περιγράψει ήδη από το 1855 ο Σκωτσέζος Τζέιμς Γκαλ.
Εδώ οι πραγματικές αναλογίες των εκτάσεων διατηρούνται πολύ καλύτερα. Το τίμημα είναι τα σχήματα. Οι περιοχές κοντά στους πόλους μοιάζουν συμπιεσμένες, ενώ εκείνες γύρω από τον Ισημερινό επιμηκύνονται. Οι ήπειροι αποκτούν έτσι ασυνήθιστες αναλογίες και ο χάρτης είναι πρακτικά άχρηστος για ναυσιπλοΐα.
Και γιατί ο Βορράς βρίσκεται πάνω;
Υπάρχει ακόμη μία παραδοχή των χαρτών που συνήθως δεν σκεφτόμαστε: δεν υπάρχει κανένας φυσικός νόμος που να λέει ότι ο Βορράς πρέπει να βρίσκεται στην κορυφή.
Χαρτογράφοι έχουν δημιουργήσει χάρτες με τον Νότο επάνω, ακριβώς για να αναδείξουν πόσο αυθαίρετη είναι η εικόνα στην οποία έχουμε συνηθίσει.
Το ίδιο ισχύει και για το ποια περιοχή βρίσκεται στο κέντρο. Ένας ευρωπαϊκός χάρτης μπορεί να τοποθετεί την Ευρώπη στο επίκεντρο, ενώ αλλού στον κόσμο η ίδια Γη μπορεί να παρουσιάζεται με εντελώς διαφορετικό κέντρο.
Ο ίδιος ο ΟΗΕ έχει επιλέξει μια διαφορετική λύση στο έμβλημά του: έναν κυκλικό χάρτη με κέντρο τον Βόρειο Πόλο, ώστε καμία συγκεκριμένη χώρα ή ήπειρος να μη δεσπόζει στο κέντρο. Και αυτός, βέβαια, παραμορφώνει τον κόσμο – ιδιαίτερα όσο πλησιάζει κανείς προς τον Νότιο Πόλο.
Η ουσία είναι ότι κάθε παγκόσμιος χάρτης λέει αναγκαστικά ένα μικρό ψέμα. Το ερώτημα είναι ποιο ψέμα είμαστε διατεθειμένοι να δεχθούμε, ανάλογα με το τι θέλουμε να μας δείξει.
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
