«Οδικός χάρτης» από το Ινστιτούτο Τσίπρα για την Τράπεζα Γης και τους νέους αγρότες

Στη νέα Flash ανάλυση που δημοσιεύει το ΙΝΑΤ, με τίτλο: Η γη που «κοιμάται» και οι νέοι που περιμένουν, αναδεικνύεται μια υπαρξιακής διάστασης αντίφαση που δοκιμάζει την περιφέρεια.

Όπως αναφέρει, ενώ χιλιάδες νέοι αγρότες κάτω των 40 ετών επιλέγουν και επιμένουν να μένουν στον τόπο τους, δυσκολεύονται να βρουν καλλιεργήσιμη γη. Την ίδια στιγμή εκατομμύρια στρέμματα αγροτικής γης παραμένουν αδρανή και η τάση είναι αυξητική.

Πρόκειται για μία συνθήκη – όπως επισημαίνει το Ινστιτούτο Τσίπρα –  που βρίσκεται στη ρίζα προβλημάτων τα οποία ξεπερνούν τα στενά όρια του αγροτικού κόσμου ή της περιφέρειας.

«Το θέμα αγγίζει ολόκληρη την κοινωνία. Η εγκατάλειψη της καλλιεργήσιμης γης αυξάνει τις εισαγωγές τροφίμων, πιέζει δημογραφικά την περιφέρεια και αποτελεί κίνδυνο για το περιβάλλον μέσα από την αύξηση των πυρκαγιών λόγω της συσσώρευσης εύφλεκτης χέρσας βιομάζας.

Τα εργαλεία για την αντιμετώπιση αυτού του φαινομένου υπάρχουν ήδη στην Ευρώπη. Γαλλία, Πορτογαλία και Ισπανία έχουν ήδη δημιουργήσει το θεσμικό πλαίσιο που είναι απαραίτητο και στην Ελλάδα προκειμένου να κρατήσει τους νέους αγρότες στον τόπο τους, αλλά και να θωρακίσει την επισιτιστική της ασφάλεια».

«Οδικός χάρτης» από το Ινστιτούτο Τσίπρα

Η Ομάδα Κοινών, Ομότιμης Παραγωγής και Αποκέντρωσης του ΙΝΑΤ καταθέτει έναν οδικό χάρτη για τη θεσμοθέτηση της ελληνικής Τράπεζας Γης με στόχο τη σύνδεση των νέων αγροτών με την αναξιοποίητη καλλιεργήσιμη γη. Η πρόταση περιλαμβάνει:

•⁠ ⁠Θέσπιση Ψηφιακού Μητρώου Γης, ώστε να γνωρίζουν όλοι τη διαθέσιμη γη και όχι μόνο οι «γνωστοί»
•⁠ ⁠Απόδοση γης μέσω κοινωνικών κριτηρίων, αντί της πλειοδοσίας
•⁠ ⁠Μακροχρόνιες συμβάσεις άνω των 10 ετών που θα ευνοούν τις επενδύσεις

Η ανάλυση του ΙΝΑΤ για την Τράπεζα Γης

Η ελληνική ύπαιθρος συμπυκνώνει σήμερα μια αντίφαση που δεν εξηγείται ούτε από την έλλειψη πόρων ούτε από την απουσία νομοθεσίας: εκατομμύρια στρέμματα αγροτικής γης παραμένουν αδρανή, ενώ χιλιάδες νέοι που θέλουν να παράγουν δεν βρίσκουν χωράφι. Το κόστος αυτής της αδράνειας δεν μένει στην ύπαιθρο. Μετακυλίεται σε ολόκληρη την κοινωνία, με τη μορφή εισαγωγών τροφίμων, ερημωμένων περιοχών και εύφλεκτης χέρσας βιομάζας.

Η γη δεν είναι ένα ακόμη περιουσιακό στοιχείο. Είναι πεπερασμένος εθνικός πόρος με σαφή κοινωνική λειτουργία: παράγει τροφή, συγκρατεί πληθυσμό, διαμορφώνει τοπίο και καθορίζει τον κίνδυνο πυρκαγιάς. Όταν μένει ανενεργή, δεν χάνει μόνο ο ιδιοκτήτης της. Χάνει η χώρα.

Η διπλή ανισορροπία

Περίπου έξι εκατομμύρια στρέμματα αγροτικής γης εκτιμάται ότι παραμένουν ακαλλιέργητα. Την ίδια στιγμή, μόλις το 7,2% των Ελλήνων αγροτών είναι κάτω των 40 ετών. Στο σύνολο της Ευρωπαϊκής Ένωσης το αντίστοιχο ποσοστό είναι περίπου 12%, με μέση ηλικία γεωργού τα 57 έτη — και ακόμη αυτό αντιμετωπίζεται από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή ως στρατηγικός κίνδυνος για την επισιτιστική ασφάλεια.

Δύο ελλείμματα, επομένως, τρέφουν το ένα το άλλο: γη χωρίς αγρότες και αγρότες χωρίς γη. Παράλληλα, η χώρα εισάγει κρέας και αγροτικά προϊόντα αξίας άνω του 1,5 δισ. ευρώ ετησίως. Το εμπορικό αυτό έλλειμμα δεν είναι μοιραίο· είναι, εν μέρει, η λογιστική αποτύπωση της γης που δεν καλλιεργείται.

Το ισχύον πλαίσιο: εργαλεία που δεν αποδίδουν

Ο κεντρικός νόμος για τη διαχείριση των δημόσιων αγροτικών εκτάσεων, ο ν. 4061/2012, δεν στερείται εργαλείων. Καλύπτει τις λεγόμενες «διαθέσιμες εκτάσεις» — όσες έμειναν αδιάθετες μετά την αποκατάσταση ακτημόνων ή επανήλθαν στο Δημόσιο λόγω έκπτωσης του δικαιούχου — και προβλέπει παραχώρηση χρήσης ακινήτων έως 100 στρεμμάτων, έναντι χαμηλού τιμήματος, σε κατ’ επάγγελμα αγρότες, συνεταιρισμούς, ομάδες παραγωγών και ανέργους.

Οι πρόσφατες εξελίξεις, ωστόσο, κινούνται στη λογική της παράτασης και όχι της μεταρρύθμισης. Η ισχύς των αποφάσεων παραχώρησης του άρθρου 36 παρατάθηκε έως τις 31 Δεκεμβρίου 2026, ώστε να μη βρεθούν εκτός πλαισίου αγρότες που ήδη καλλιεργούν. Κατατέθηκε επίσης τροπολογία για τη διασφάλιση επιδοτήσεων σε αγρότες που καλλιεργούν εκτάσεις όπου το Δημόσιο εμφανίζεται στο Κτηματολόγιο ως αρχικός ιδιοκτήτης, ένα πρόβλημα που αφορά κυρίως τη Θεσσαλία και τη Μακεδονία.

Η επανάληψη των παρατάσεων είναι το πιο εύγλωττο τεκμήριο: ένα σύστημα που χρειάζεται διαρκή ανανέωση της προσωρινότητάς του δεν προσφέρει ασφάλεια δικαίου σε κανέναν.

Τα τέσσερα δομικά εμπόδια

Κατακερματισμός ιδιοκτησίας. Μεγάλο μέρος της γεωργικής γης ανήκει σε πολυάριθμους συγκληρονόμους που ζουν στα αστικά κέντρα ή στο εξωτερικό. Η εκμίσθωση καθίσταται πρακτικά αδύνατη, ακόμη και όταν όλοι τη θέλουν.

Γραφειοκρατικό αδιέξοδο. Η διαδικασία παραχώρησης είναι χρονοβόρα και απαιτεί πλήθος δικαιολογητικών. Αποθαρρύνει κατεξοχήν όσους δεν έχουν εμπειρία στις δημόσιες υπηρεσίες — δηλαδή τους νέους.

Αδιαφανής κατανομή. Η ανάθεση μέσω πλειοδοτικών δημοπρασιών ευνοεί συστηματικά όποιον διαθέτει κεφάλαιο, όχι όποιον διαθέτει σχέδιο. Ο νεοεισερχόμενος αγρότης ξεκινά τον αγώνα χαμένος.

Κτηματολογική αταξία. Για χιλιάδες αγροτεμάχια το Δημόσιο εμφανίζεται ως αρχικός δικαιούχος στις πρώτες εγγραφές, χωρίς να αναγνωρίζονται εμπράγματα δικαιώματα σε όσους ήδη τα καλλιεργούν. Η νομική αβεβαιότητα λειτουργεί ως φόρος επί της επένδυσης.

Κανένα από τα τέσσερα δεν είναι τεχνικό ατύχημα. Είναι αποτέλεσμα επιλογών — και άρα αναστρέψιμο με επιλογές.

Η ευρωπαϊκή εμπειρία: ο θεσμός υπάρχει ήδη

Η Ελλάδα δεν καλείται να εφεύρει κάτι. Καλείται να προσαρμόσει έναν θεσμό που λειτουργεί στην Ευρώπη επί εξήντα χρόνια. Οι γαλλικές SAFER συστάθηκαν το 1960 ως περιφερειακοί, μη κερδοσκοπικοί φορείς αγροτικής γης, με δικαίωμα προτίμησης από το 1962 και ρητή αποστολή δημόσιου συμφέροντος: διατήρηση της αγροτικής και δασικής γης, τοπική ανάπτυξη σε συνεργασία με την αυτοδιοίκηση, προστασία του περιβάλλοντος και διαφάνεια της αγοράς γης μέσω δημοσιευμένων τιμών αναφοράς. Η Γαλικία λειτουργεί από το 2007 τη Banco de Terras και η Πορτογαλία από το 2012 τη Bolsa de Terras, ως ψηφιακούς μεσολαβητές ανάμεσα σε αδρανή προσφορά και ανικανοποίητη ζήτηση.

Δείτε όλη την ανάλυση του Ινστιτούτου Τσίπρα εδώ