Οι ανεξέλεγκτοι ηγεμόνες της Αρχαίας Ρώμης

Δεν κυβέρνησαν απλώς άσχημα, αλλά διατάραξαν την ίδια την ιδέα του τι υποτίθεται ότι είναι ένας ηγεμόνας. Αντάλλαξαν τη «βαρετή», αργή δουλειά με την άμεση προσωπική ικανοποίηση. Απέδειξαν ότι όταν ένας ηγέτης βάζει την αφοσίωση πάνω από την ικανότητα και το θέαμα πάνω από την ουσία, η αυτοκρατορία δεν παρακμάζει απλώς, αλλά μετατρέπεται σε ένα τεράστιο ανέκδοτο στο χείλος της καταστροφής.

Ανάμεσα σε ικανούς ηγεμόνες, η Ρώμη ανέδειξε επίσης ναρκισσιστές εθισμένους στη δημοσιότητα, οι οποίοι αντιμετώπιζαν το αυτοκρατορικό θησαυροφυλάκιο σαν κουμπαρά και τον νόμο σαν απλή υπόδειξη. Θυμίζει κάτι;

Ο άρχοντας των χλευασμών

Αν πιστέψουμε τις  μαρτυρίες, ο  Γάιος Ιούλιος Καίσαρας Αύγουστος Γερμανικός(37-41 μ.Χ.), πιο γνωστός ως Καλιγούλας, παραμένει μια από τις πιο σκοτεινές μορφές της Ρώμης. Κατά ειρωνεία της τύχης, το όνομα που χρησιμοποιούμε σήμερα γι’ αυτόν ήταν ένα παιδικό παρατσούκλι που ο ίδιος περιφρονούσε εντελώς. Το παρατσούκλι χρονολογείται από τα παιδικά του χρόνια, όταν η μητέρα του, η Αγριππίνα η πρεσβύτερη, τον έπαιρνε μαζί της σε στρατιωτικές εκστρατείες.

Έντυνε τον μικρό Γάιο με μια στολή στρατιώτη-μινιατούρα. Το θέαμα ενός μικρού παιδιού που βάδιζε με πλήρη εξάρτηση λεγεωνάριου γοήτευε τα στρατεύματα, τα οποία τον αποκαλούσαν χαϊδευτικά Καλιγούλα (caligae που μεταφράζεται σε «Μικρα μποτάκια»).

Για έναν άνθρωπο που απαιτούσε να τον λατρεύουν ως ζωντανό θεό, το να τον αποκαλεί ο απλός λαός και ο στρατός με αυτό το όνομα ήταν προσβολή για τη μεγαλοπρέπειά του. Θα μείνει στην ιστορία ως ένας από τους πιο σκληρούς και ασταθείς ηγέτες της Ρώμης, παρόλο που η κυριαρχία του διήρκεσε μόνο τέσσερα χρόνια.

Ουσιαστικά η άνοδος του Καλιγούλα στην εξουσία πριν από 2.000 χρόνια εδραίωσε τη θεμελιώδη εικόνα της τυραννίας όπως τη σκεφτόμαστε σήμερα.

πραγματικότητα ήταν πιθανότατα πολύ λιγότερο εντυπωσιακή από ό,τι υποδηλώνουν οι αναφορές του Δίου και του Σουητώνιου. Αυτό που είναι βέβαιο, ωστόσο, ήταν ότι επέδειξε ολοένα και περισσότερο αυταρχική συμπεριφορά και περιφρόνησε τους παραδοσιακούς ρωμαϊκούς πολιτικούς κανόνες, γεγονός που τον κατέστησε τον απόλυτο κακοποιό.

 Ο μισητός μεγαλομανής Νέρωνας

Στη συνέχεια, ήρθε ο απεχθής Νέρωνας (54-68 μ.Χ.), ένα αλλοπρόσαλλο κοκτέιλ από προβλήματα με τη μητέρα, καλλιτεχνική επιτήδευση και απελπισμένη ανάγκη για συνεχή αποθέωση.

Οι επικριτές του, τον κατηγόρησαν ότι έβαζε την προσωπική του εικόνα πάνω από τη διακυβέρνηση.

Ως μεγαλομανής, προέβαλε βαρύγδουπους ισχυρισμούς για τα ταλέντα του, που κανείς δεν ήταν σε θέση να επιβεβαιώσει.

Ο Νέρωνας θεωρούσε τον εαυτό του μουσικό και ποιητή παγκόσμιας κλάσης.Κατακλυζόμενος από τη ματαιοδοξία του, ο αυτοκράτορας φέρεται να υποχρέωνε τη ρωμαϊκή ελίτ να παρακολουθεί πολύωρες απαγγελίες ποίησης και σόλο λύρας.

Η αποχώρηση από το θέατρο ενώ ο Νέρωνας βρισκόταν στη σκηνή θα σήμαινε πιθανότατα θανατική καταδίκη. Ευτυχώς, οι πόρτες του θεάτρου ήταν πάντα κλειδωμένες, διασφαλίζοντας ότι κανείς δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από την τέχνη του. Ο αυτοκράτορας ζούσε μέσα στην ηχώ του εξαναγκαστικού χειροκροτήματος: για τον Νέρωνα, επιβεβλημένο ή όχι, ακουγόταν το ίδιο.

Το καλοκαίρι του 64 μ.Χ., η καταστροφή χτύπησε. Επί έξι ημέρες, μια μανιασμένη πυρκαγιά σάρωσε τη Ρώμη, αφήνοντας το μισό πληθυσμό άστεγο. Ο Ρωμαίος ιστορικός Τάκιτος κατέγραψε αργότερα ότι η πυρκαγιά κατέστρεψε περίπου το 70% των κτιρίων της πόλης.

Για πρώτη και μοναδική φορά, φάνηκε ότι ο αυτοκράτορας ενήργησε από συμπόνια και καθήκον. Διέταξε να διατεθούν όλα τα δημόσια κτίρια, συμπεριλαμβανομένων των ιδιωτικών του κήπων, σε όσους είχαν χάσει τα σπίτια τους, παρέχοντας στέγη σε χιλιάδες ανθρώπους. Επρόκειτο για μια από τις πρώτες περιπτώσεις συντονισμένης αντιμετώπισης έκτακτης ανάγκης μεγάλης κλίμακας.

Ωστόσο, μη μπορώντας να αντισταθεί στις παρορμήσεις  του, άρπαξε την ευκαιρία και άρχισε την κατασκευή του ανάκτορο Domus Aurea στην αποψιλωμένη γη, μέσα στην καρδιά της Ρώμης. Το ανάκτορο αποτελούνταν από μια σειρά υπερπολυτελών κτιρίων που χωρίζονταν από κήπους, «δάση», αμπελώνες και μια τεχνητή λίμνη. Ο αυτοκράτορας απολάμβανε τη φύση.

Αυτό αποδείχθηκε ένα καταστροφικό πολιτικό σφάλμα. Η θέα του νέου μνημείου του αυτοκράτορα να αναδύεται από τις στάχτες έκανε τους Ρωμαίους να υποψιαστούν ότι ο ίδιος είχε ανάψει τη φωτιά για να ανοίξει το δρόμο για τη δική του αρχιτεκτονική ματαιοδοξία.

Επειδή κάποιος έπρεπε να αναλάβει την ευθύνη, ο Νέρωνας έκανε αυτό που θα έκανε κάθε σύγχρονος λαϊκιστής: διέδωσε « fake news»: Έδειξε με το χοντρό του δάχτυλο μια περιφρονημένη μειονοτική ομάδα, τους Χριστιανούς, οι οποίοι αντιμετώπιζαν φρικτές δημόσιες εκτελέσεις , στις αρένες από πεινασμένα άγρια ζώα και πάνω σε σταυρούς. Μεταξύ των πιο επιφανών θυμάτων του διωγμού του Νέρωνα ήταν οι άγιοι Πέτρος και Παύλος.

Η οικογενειακή ζωή του Νέρωνα χαρακτηριζόταν ομοίως από βιαιότητα. Σύμφωνα με αρχαίους συγγραφείς, αφού ο αυτοκράτορας εκτέλεσε την πρώτη του σύζυγο, σε μια στιγμή οργής κλώτσησε την έγκυο σύζυγό του Ποπαία Σαμπίνα στην κοιλιά, προκαλώντας της αιμορραγία μέχρι θανάτου.

Καταβεβλημένος από τη θλίψη, σαν καλός ψυχοπαθής, ο Νέρωνας βρήκε μια ασυνήθιστη λύση. Ανακάλυψε ένα αγόρι που προφανώς έμοιαζε με την αγαπημένη του. Για να κάνει τον νεαρό να μοιάζει ακόμη περισσότερο με τη νεκρή γυναίκα του, τον ευνούχισε και τον ονόμασε Sporus, δηλαδή «σπόρος», ένα κακόγουστο αστείο εις βάρος του κατεστραμμένου αναπαραγωγικού συστήματος του αγοριού.

Ο Ρωμαίος ιστορικός και συγκλητικός Κάσιους Ντίο έγραψε ότι το αγόρι ντυνόταν σαν κυρία και έκανε «ό,τι άλλο κάνει μια γυναίκα ».

Ο Νέρωνας λέγεται ότι παντρεύτηκε το αγόρι «με όλες τις δέουσες τελετές», και στη συνέχεια το πήρε στο σπίτι του, όπου του φερόταν ως να ήταν σύζυγος, αυτοκράτειρα και ερωμένη του.

Η τελευταία περίοδος της 14χρονης διακυβέρνησής του σημαδεύτηκε από νέα κύματα εκτελέσεων και «αυτοκτονιών» μεταξύ της ανώτερης τάξης, που έμοιαζαν πολύ με το «σύνδρομο του αιφνίδιου ρωσικού θανάτου». Σε κάθε περίπτωση δημιούργησε έναν βαθμό πολιτικής αστάθειας που καμία πολιτική μεταρρύθμιση δεν μπορούσε να αποκαταστήσει.

Τελικά η διακυβέρνηση του Νέρωνα διέβρωσε την παραδοσιακή εξουσία της Συγκλήτου δίνοντας προτεραιότητα σε μια σκιώδη κυβέρνηση προσωπικών ευνοούμενων και οπαδών.

Στο λυκόφως της βασιλείας του, η μεγαλομανία του Νέρωνα έφτασε στο αποκορύφωμά της. Φέρεται να σχεδίαζε να μετονομάσει τη Ρώμη σε «Νερόπολη» και τον μήνα Απρίλιο σε «Νερόνεο». Η βασιλεία του κατέληξε σε εξέγερση και εμφύλιο πόλεμο (το «Έτος των τεσσάρων αυτοκρατόρων»).

Η τέχνη της κάλπικης νίκης

Λίγο περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα ήρθε ο Κόμμοδος (177-192 π.Χ.), ένας ηγεμόνας που ήταν, από κάθε άποψη, μια πραγματικά ειδική περίπτωση. Ασχολήθηκε έντονα με την εικόνα του, καλλιεργώντας μια σκληρή προσωπικότητα, ενώ παράλληλα διαχειριζόταν προσεκτικά την προσωπική του φήμη.

Το να είσαι αυτοκράτορας δεν ήταν αρκετό για έναν άνθρωπο με αμέτρητα ταλέντα που έβλεπε τον εαυτό του ως τον Ηρακλή που αναγεννήθηκε και απευθυνόταν στους θεούς ως ομοτράπεζούς του.

Στον Κόμμοδο άρεσε να περνάει χρόνο στην αμμώδη αρένα, «στήνοντας» τους αγώνες, σκοτώνοντας ανυπεράσπιστα ή άρρωστα ζώα και τραυματισμένους αντιπάλους για να διατηρεί την εντύπωση ότι πάντα νικούσε.

Στα μάτια του, ο κόσμος ήταν χωρισμένος σε δύο στρατόπεδα: τους νικητές και τους ηττημένους. Αυτός, φυσικά, ανήκε στο πρώτο.

Αντιμετώπιζε τις αποτυχίες ως νίκες, προβάλλοντας την κυριαρχία με κάθε κόστος.

Η διακυβέρνησή του είχε περισσότερα κοινά με ριάλιτι παρά με την πολιτική.

Ήταν ένας πραγματικός «Τραμπ» της εποχής του.

Όπως και ο Νέρωνας, ο Κόμμοδος προσπάθησε να μετονομάσει την αιώνια πόλη σε Colonia Commodiana ( Αποικία του Κόμμοδου) ε και να μετονομάσει επίσης τους 12 μήνες και τις λεγεώνες με ονόματα προς τιμήν του. Ανέγειρε ακόμη και μια θριαμβευτική αψίδα στη Ρώμη για να γιορτάσει τις στρατιωτικές του νίκες, παρόλο που τις κληρονόμησε σε μεγάλο βαθμό από τον πατέρα του, τον μεγάλο Μάρκο Αυρήλιο.

Σήμερα, η αψίδα δεν υπάρχει- πιθανότατα γκρεμίστηκε κατά τους μεταγενέστερους αιώνες.

Όσον αφορά τη διακυβέρνηση, ο Κόμμοδος δεν ήταν και πολύ καλός. Κυβερνούσε αλλοπρόσαλλα, αφήνοντας τη διακυβέρνηση στα χέρια διεφθαρμένων και ανεπαρκών αξιωματούχων.

Αν και κληρονόμησε μια σταθερή και ευημερούσα αυτοκρατορία από τον πατέρα του, υπονόμευε σταθερά τα θεμέλιά της.

Η δολοφονία του, η οποία προετοιμαζόταν από καιρό, προκάλεσε εμφύλιο πόλεμο, κλείνοντας το κεφάλαιο μιας από τις πιο σταθερές περιόδους της Ρώμης.

Στις 31 Δεκεμβρίου 192 μ.Χ., στραγγαλίστηκε από έναν πρωταθλητή πάλης, μετά την ανακοίνωσή του την προηγούμενη ημέρα ότι θα διεκδικούσε τη θέση του ύπατου, ντυμένος μονομάχος.

Ο αυτοκράτορας που ήθελε να είναι ο Μέγας Αλέξανδρος

Μόλις έξι χρόνια αργότερα ήρθε ο Καρακάλλας (198- 217 π.Χ.). Το όνομά του ήταν στην πραγματικότητα ένα παρατσούκλι, «ο άνθρωπος με τον μανδύα», που αντανακλούσε την επιλογή του ως προς τη μόδα.

Το γενέθλιο όνομά του ήταν Μπασιάνους και αργότερα μετονομάστηκε από τον πατέρα του σε Μάρκο Αυρήλιο Σεβήρο Αντωνίνο, γεγονός που μάλλον δεν βοήθησε να καταλαγιάσει η προφανώς ασταθής προσωπικότητά του.

Σύμφωνα με τις αρχαίες πηγές, ήταν βίαιος, σκληρός και παρανοϊκός. Σε αντίθεση με τις γαλήνιες απεικονίσεις των προκατόχων του, η φυσιογνωμία του Καρακάλλα απεικονιζόταν ως άγρια και εκφοβιστική, μια εικόνα που φέρεται να καλλιεργούσε συνειδητά. Η βασιλεία του Καρακάλλα καθορίστηκε από μια μοναδική εμμονή, με τον Μέγα Αλέξανδρο.

Δεν θαύμαζε απλώς τον Μακεδόνα βασιλιά- ήθελε να γίνει σαν αυτόν, στη ρωμαϊκή εκδοχή του. Αυτή η εμμονή εκδηλώθηκε με διάφορους τρόπους.

Υιοθέτησε την ενδυμασία, τον οπλισμό και τους υποτιθέμενους τρόπους συμπεριφοράς του Αλεξάνδρου.

Ακολούθησε τις διαδρομές του καιν σχεδίασε μια τεράστια, ανεπιτυχή στο τέλος, εκστρατεία για την κατάκτηση της αυτοκρατορίας των Πάρθων.

Υιοθέτησε την αιγυπτιακή παράδοση της ταύτισης του ηγεμόνα με έναν θεό, αποτελώντας τον μοναδικό Ρωμαίο αυτοκράτορα που απεικονίστηκε ποτέ ως φαραώ σε αγάλματα.

Ο δρόμος του προς την απόλυτη εξουσία ήταν στρωμένος με αίμα. Σε μια αρχαία εκδοχή της «κουλτούρας της ακύρωσης», ο Καρακάλλας δολοφόνησε τον ίδιο του τον αδελφό, τον Γέτα, με τον οποίο δεν τα πήγαινε καλά, και στη συνέχεια θέσπισε μια damnatio memoriae (καταδίκη στην λήθη) :διέταξε να σβηστε το πρόσωπο του Γέτα από κάθε επίσημο πορτρέτο και μνημείο της αυτοκρατορίας.
Εκτέλεσε οποιονδήποτε βρισκόταν κοντά στον Γέτα, από υψηλόβαθμους συγκλητικούς μέχρι υπηρέτες. Ο σύγχρονος ιστορικός Κάσσιος Δίος υποστήριξε ότι περίπου 20.000 άνθρωποι σκοτώθηκαν στον απόηχο της δολοφονίας.
Αργότερα, κατά τη διάρκεια μιας επίσκεψής του στην Αλεξάνδρεια, ο Καρακάλλας πήρε εκδίκηση για τα ντόπια αστεία σε βάρος του. . Παρέσυρε τη νεολαία και την ελίτ της πόλης σε μια παγίδα με το πρόσχημα της στρατολόγησης. Μόλις συγκεντρώθηκαν, τα στρατεύματά του έσφαξαν τους δύστυχους ανθρώπους.
Ακολούθησε μια ευρύτερη σφαγή, σύμφωνα με τους αρχαίους χρονογράφους, η οποία εξάλειψε σημαντικό μέρος του ελίτ πληθυσμού της Αλεξάνδρειας.
Παρά αυτές τις επιδείξεις δυσανάλογης βίας, ο Καρακάλλας έχαιρε της έντονης αφοσίωσης του ρωμαϊκού στρατού, αν και αυτή η αφοσίωση είχε να κάνει λιγότερο με τα χαρίσματα του και περισσότερο με ψυχρό υπολογισμό

Ο Καρακάλλας πήρε κατάκαρδα την τελευταία συμβουλή του πατέρα του Σεπτίμιου Σεβήρου: «Να είσαι ισορροπημένος, να πλουτίζεις τους στρατιώτες και να περιφρονείς όλους τους άλλους άνδρες».

Αύξησε τον ετήσιο μισθό των λεγεωνάριων κατά 50%. Δεν τσιγκουνεύτηκε στο να μοιράζει τεράστια χρηματικά δώρα (donativa) στα στρατεύματα.

Για να ανταπεξέλθει οικονομικά στη γενναιοδωρία του, υποτίμησε το ρωμαϊκό νόμισμα(μειώνοντας την περιεκτικότητά του σε ασήμι) και χορήγησε το αγαθό της ιθαγένειας σε όλους τους ελεύθερους κατοίκους της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας (Constitutio Antoniniana).
Αυτό που κάποτε θεωρούνταν «ρωμαϊκό όνειρο» έγινε ένα εύκολα εφικτό καθεστώς. Οι προκάτοχοί του είχαν χορηγήσει την ιθαγένεια πιο επιλεκτικά, διατηρώντας έτσι τη συμβολική αξία και το κύρος της Ρώμης.

Όμως, ενώ η μεταρρύθμισή του φαινόταν προοδευτική στην πραγματικότητα ήταν «επιχειρηματική» Οι νεόκοποι Ρωμαίοι έπρεπε αμέσως να αρχίσουν να πληρώνουν φόρους, παρέχοντας στον Καρακάλλα τα κεφάλαια για να διατηρήσει την αφοσίωση των στρατιωτών του.