Οι γεωλογικές ανακαλύψεις του Λουί Φιγκιέ και ο Ιούλιος Βερν

Το μυθιστόρημα Ταξίδι στο κέντρο της Γης του Ιουλίου Βερν εκδόθηκε το 1864, σε μια περίοδο κατά την οποία ο κόσμος συγκλονιζόταν από σημαντικές πολεμικές συγκρούσεις.

Την ίδια χρονιά βρισκόταν σε εξέλιξη ο Αμερικανικός Εμφύλιος Πόλεμος (1861–1865), μια από τις σημαντικότερες συγκρούσεις του 19ου αιώνα, ενώ στην Ευρώπη μαίνονταν ο Δεύτερος Πόλεμος του Σλέσβιχ (1864) μεταξύ Δανίας και της συμμαχίας Πρωσίας–Αυστρίας για τον έλεγχο των δουκάτων Σλέσβιχ και Χόλσταϊν.

Παράλληλα, στην Κίνα ολοκληρωνόταν η μακρόχρονη και καταστροφική Εξέγερση των Ταϊπίνγκ (1850–1864) (Verne, 1864). Έτσι, το έργο του Ιουλίου Βερν γεννήθηκε σε ένα διεθνές περιβάλλον έντονης πολιτικής και στρατιωτικής αναταραχής. Ωστόσο, ο Βερν, αντί να στραφεί προς τις συγκρούσεις της εποχής του, επέλεξε να κατευθύνει το βλέμμα προς την εξερεύνηση της Γης, μετατρέποντας τη φαντασία σε μια γέφυρα ανάμεσα στην επιστήμη και την κατανόηση του κόσμου.

Έτσι, το Ταξίδι στο κέντρο της Γης δεν αποτελεί απλώς ένα κλασσικό έργο λογοτεχνικής φαντασίας, αλλά ένα συναρπαστικό πνευματικό ταξίδι που αντανακλά το επιστημονικό κλίμα της εποχής του, μια εποχή κατά την οποία η Γεωλογία άρχιζε να αποκαλύπτει το απέραντο βάθος του γεωλογικού χρόνου και να μεταμορφώνει ριζικά την ανθρώπινη εικόνα για την ιστορία του πλανήτη.

Η επιλογή αυτή αποκτά ιδιαίτερη επικαιρότητα σήμερα, σε μια εποχή όπου νέες γεωπολιτικές εντάσεις και πολεμικές συγκρούσεις συνυπάρχουν με μεγάλες επιστημονικές προκλήσεις για την ανθρωπότητα, υπενθυμίζοντας ότι η Γνώση, συμπεριλαμβανομένης και της γνώσης της Γης και των φυσικών διεργασιών της, παραμένει ίσως η πιο δημιουργική απάντηση στις αβεβαιότητες της ιστορίας. Με αυτή τη σκέψη/θέση, ας επιχειρήσουμε και εμείς ένα μικρό πνευματικό ταξίδι προς τα βάθη της γεωλογικής γνώσης και της εξέλιξης της επιστημονικής σκέψης για τη κατανόηση του πλανήτη μας.

Στα μέσα του 19ου αιώνα, η Γεωλογία δεν ήταν μια επιστήμη που περιοριζόταν σε απλή καταγραφή παρατηρήσεων πετρωμάτων και απολιθωμάτων, ούτε μια επιστήμη «κλεισμένη» στα ακαδημαϊκά αμφιθέατρα. Ήταν ένα πεδίο ριζοσπαστικών ανακαλύψεων που αναδιέταξε την αντίληψη της ανθρωπότητας για τη Γη, τον χρόνο και τη ζωή.

Οι ανακαλύψεις της Στρωματογραφίας, της Παλαιοντολογίας και της συγκριτικής Γεωλογίας ανέδειξαν έναν πλανήτη ασύλληπτα αρχαιότερο από ό,τι μετέφεραν οι θεολογικές χρονολογήσεις, έναν κόσμο όπου ο χρόνος αποκτούσε σχεδόν απεριόριστο βάθος. Στη Γαλλία, δύο ιστορικές μορφές, ο επιστήμονας Λουί Φιγκιέ και ο συγγραφέας Ιούλιος Βερν, μας μετέφεραν με τον δικό τους μοναδικό τρόπο τη γεωλογική επανάσταση αυτής της περιόδου: ο ένας μέσα από την επιστημονική εκλαΐκευση, ο άλλος μέσα από τη λογοτεχνική φαντασία. Και ενώ ο Ιούλιος Βερν είναι γνωστός σε όλον τον κόσμο, άγνωστος παραμένει ο εξ ίσου σημαντικός γεωεπιστήμονας Λουί Φιγκιέ.
Η σχέση τους αποτελεί κλειδί για να κατανοήσουμε πώς η επιστήμη μεταμορφώθηκε σε μια παγκόσμια πολιτισμική αφήγηση (Unwin, 2005).

Ο Λουί Φιγκιέ (1819–1894) που δεν ήταν ένας κοινός επιστήμονας, κατελάμβανε κεντρική θέση στο πεδίο της επιστημονικής εκλαΐκευσης της εποχής. Το έργο του δεν περιορίστηκε στην απλοποίηση και παρουσίαση σύνθετων εννοιών αλλά επιχείρησε να δομήσει μια συνεκτική αφήγηση της φυσικής ιστορίας, ικανής να γίνει κατανοητή και ελκυστική σε ένα ευρύ μορφωμένο κοινό. Στα πλέον σημαντικά έργα του συγκαταλέγεται το “La Terre avant le déluge” (Η Γη πριν από τον Κατακλυσμό, 1863), που συνδύαζε τις πιο πρόσφατες γεωλογικές γνώσεις, από αυτές του Sir Charles Lyell έως και του Georges Cuvier, με μια αφηγηματική δύναμη που γοήτευε αναγνώστες κάθε ηλικίας.

Ο Figuier παρουσίασε την ιστορία της Γης από τις αρχέγονες γεωλογικές περιόδους έως την εμφάνιση του ανθρώπου και μέσω εικονογραφικών ανασυνθέσεων εξαιρετικής λεπτομέρειας, μετέπλασε τις στρωματογραφικές και χρονολογικές ενότητες σε παραστατικές αφηγήσεις παλαιοπεριβαλλοντικών εξελίξεων και γεωδυναμικών μετασχηματισμών, καθιστώντας τη βαθιά γεωλογική χρονικότητα ορατή και νοηματικά συνεκτική (Φιγκιέ, 1863). Παρουσίαζε το Κάμβριο, το Ιουρασικό ή το Κρητιδικό ως επεισόδια ενός παγκόσμιου μετασχηματισμού, όπου τεκτονικές διεργασίες, θαλάσσιες μεταβολές και μαζικές εξαφανίσεις λειτουργούσαν ως ιστορικά συμβάντα, όχι ως αφηρημένες γεωχρονολογικές υποδιαιρέσεις, αλλά ως διακριτές φάσεις ενός πλανητικού συστήματος, στο οποίο νέες μορφές ζωής αναδύονταν, εξελίσσονταν και εξαφανίζονταν υπό την επίδραση κλιματικών και τεκτονικών ανακατατάξεων. Ο συνδυασμός εκλαϊκευμένης αφηγηματικής ροής και εικονογραφήσεων βοήθησε τη μετατροπή της γεωλογικής γνώσης σε αναγνώσιμη ιστορία. Με τον τρόπο αυτόν ο Figuier εισήγαγε στη δημόσια σφαίρα την ιδέα των γεωλογικών περιόδων ως ζωντανών κεφαλαίων της ιστορίας του πλανήτη.

Ο Ιούλιος Βερν (1828–1905) δεν ήταν γεωλόγος, ήταν λογοτέχνης, παθιασμένος όμως με την ανάγνωση της επιστημονικής βιβλιογραφίας. Σε συνεντεύξεις και γράμματά του, ο ίδιος παραδεχόταν ότι η επιστημονική τεκμηρίωση των μυθιστορημάτων του βασιζόταν σε εκτεταμένη ανάγνωση επιστημονικών και εκλαϊκευμένων κειμένων, μεταξύ των οποίων εξέχουσα θέση κατείχαν τα έργα του Φιγκιέ. Ο εκδότης του, Pierre-Jules Hetzel, συνεργαζόταν με αμφότερους και είχε άμεσο ρόλο στη σύνδεσή τους, τόσο εκδοτικά όσο και πνευματικά. Το πιο εμβληματικό παράδειγμα αυτής της σύνδεσης είναι το μυθιστόρημα “Ταξίδι στο κέντρο της Γης” (Voyage au centre de la Terre, 1864).

Ο Βερν, εμπευσμένος σε μεγάλο βαθμό από τις γεωλογικές αφηγήσεις του Figuier, έπλασε έναν υπόγειο κόσμο που αντανακλούσε με λογοτεχνική ακρίβεια τις παλαιοντολογικές και γεωλογικές θεωρίες της εποχής. Δεινόσαυροι, απολιθωμένα δάση, υποχθόνια πετρώματα: το σύμπαν αυτό δεν εφευρέθηκε, αλλά ανακατασκευάστηκε βάσει επιστημονικών πορισμάτων που ο Φιγκιέ είχε ήδη παρουσιάσει στο ευρύ κοινό. Ο Βερν επεξεργάστηκε λογοτεχνικά αυτό που ο Φιγκιέ είχε επιστημονικά και εκλαϊκευμένα παρουσιάσει.

Ιδιαίτερη βαρύτητα στο έργο του Φιγκιέ έχει η προαγωγή της παλαιοντολογίας. Στο “La Terre avant le déluge” oι ηφαιστειακές εκρήξεις, οι τεκτονικές ανυψώσεις και οι βιολογικές εξαφανίσεις δεν παρουσιάζονται ως μεμονωμένα φυσικά φαινόμενα, αλλά ως γεγονότα που αφήνουν ίχνη στον γεωλογικό φλοιό, ως διαδικασίες που αποτυπώνονται στα στρώματα του φλοιού της Γης. Μέσα από αυτή την προσέγγιση διατυπώθηκε έμμεσα αλλά αποδεικτικά η ιδέα της «γεωλογικής μνήμης»: η Γη λειτουργεί ως φυσικό διαχρονικό αρχείο, στο οποίο κάθε στρώμα αντιστοιχεί σε μια γεωλογικά ιστορική περίοδο. Στο έργο του Βερν, η ίδια λογική μετατράπηκε σε αφηγηματικό μοτίβο: ο καθηγητής Λίντενμπρουκ ερμηνεύει τα πετρώματα ως σελίδες ιστορικού βιβλίου, αναγιγνώσκοντας την εξέλιξη του πλανήτη μέσα από τη στρωματογραφική τους διάταξη. Η επιστημονική μεταφορά της «ανάγνωσης» απέκτησε κυριολεκτικό χαρακτήρα στη λογοτεχνική αφήγηση (Melmoux-Montaubin and Reffait, 2022).

Παρά τις ομοιότητές τους, ο Φιγκιέ και ο Βερν διέφεραν σε ένα κρίσιμο σημείο: ο πρώτος ήταν δέσμιος της γεωλογικής πραγματικότητας, ο δεύτερος ελεύθερος να την υπερβεί. Η σχέση τους ωστόσο δεν ήταν σχέση αντίθεσης αλλά συμπληρωματικότητας. Αυτή η συμπληρωματικότητα ανέδειξε και την ουσιαστική σχέση τους: ο Φιγκιέ παρείχε την αξιόπιστη επιστημονική βάση, ο Βερν πρόσθετε τη φαντασία. Χωρίς τη γεωλογική και παλαιοντολογική υποδομή του Φιγκιέ,τα μυθιστορήματα του Βερν θα έχαναν την επιστημονική τους αξιοπιστία. Χωρίς τη λογοτεχνική δύναμη του Βερν, οι ανακαλύψεις του Figuier θα παρέμεναν θησαυρός μόνο για τους ειδικούς και τους μυημένους (Unwin, 2005).

Η σύζευξη επιστημονικής εκλαΐκευσης και λογοτεχνικής φαντασίας που χαρακτηρίζει το έργο των δύο ανδρών διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό το πεδίο της σύγχρονης επιστημονικής φαντασίας και της δημόσιας κατανόησης της επιστήμης. Πέρα από τα εκατομμύρια των απλών πολιτών, σχολεία, μουσεία και κέντρα επιμόρφωσης σε όλο τον κόσμο χρησιμοποιούν ακόμα τον Βερν ως εισαγωγή στις φυσικές επιστήμες, ενώ οι εικονογραφήσεις του  Φιγκιέ κοσμούν ακόμα ακαδημαϊκά άρθρα και εγχειρίδια παλαιοντολογίας.

Στο πλαίσιο αυτό, η συμβολή τους υπερβαίνει την εποχή τους. Η ιδέα ότι τα γεωλογικά στρώματα αποτελούν ιστορικά τεκμήρια, ότι ο πλανήτης διαθέτει βαθιά χρονικότητα και ότι η κατανόηση της φυσικής ιστορίας διαμορφώνει την αυτοαντίληψη του ανθρώπου, παραμένει επίκαιρη και συμπληρωματική στις διδαχές της επιστήμης της γεωλογίας: τον τρόπο να διαβάζουμε τον χρόνο. Ο Φιγκιέ μας δίδαξε να διαβάζουμε τα στρώματα της Γης, ο Βερν μας έδωσε τη χαρά να ταξιδεύουμε μέσα από αυτά. Μαζί διαμόρφωσαν έναν τρόπο κατανόησης του κόσμου που παραμένει διαχρονικά επίκαιρος, καθώς η συνείδηση της γεωλογικής διάρκειας δεν είναι απλώς επιστημονικό δεδομένο, αλλά ένας τρόπος σκέψης που επανατοποθετεί τον άνθρωπο μέσα στη απεραντοσύνη της ιστορίας της Γης και τον βοηθά να κατανοήσει βαθύτερα τη σχέση του με τον πλανήτη.

* Καθηγητής και τέως Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης