Οι μεγα-συστοιχίες δορυφόρων ως νέο πεδίο γεωπολιτικού ανταγωνισμού

Τoυ Αντώνη Αγγελάκη, επίκουρου καθηγητή του Τμήματος Πολιτικής Επιστήμης Πανεπιστημίου Κρήτη

Η ΧΑΜΗΛΗ τροχιά της Γης (Low Earth Orbit/LEO) μετατρέπεται ταχύτατα στο πιο πυκνοκατοικημένο τεχνολογικό περιβάλλον.

Η εκθετική ανάπτυξη των μεγα-συστοιχιών δορυφόρων (satellite mega-constellations) δεν αποτελεί όμως απλά μια τεχνολογική καινοτομία, σηματοδοτεί μια βαθιά μεταβολή στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η πρόσβαση στο Διάστημα, η παροχή βασικών υπηρεσιών και -ενδεχομένως η ίδια η γεωπολιτική ισορροπία.

ΟΙ ΜΕΓΑ-ΣΥΣΤΟΙΧΙΕΣ δορυφόρων αποτελούν μεγάλης κλίμακας δίκτυα δορυφόρων που τίθενται σε χαμηλή γήινη τροχιά, με σκοπό την ανάπτυξη και παροχή υπηρεσιών (π.χ. περιβαλλοντική παρατήρηση, ίντερνετ και συνδεσιμότητα, υπηρεσίες πλοήγησης).

Συνιστούν ήδη ένα σημαντικό ποσοστό των ενεργών δορυφόρων σε τροχιά, ενώ αναμένεται ο αριθμός και η επιχειρησιακή τους ένταση να αυξηθούν εκθετικά τα επόμενα χρόνια.

Χαρακτηριστικές περιπτώσεις είναι το Starlink (SpaceX, με περισσότερους από 9.000 ενεργούς δορυφόρους σε τροχιά), το OneWeb (Eutelsat), το Project Kuiper (Amazon), αλλά και τα κινεζικά προγράμματα Guowang (Satellite Internet Series, του China Aerospace Science
and Industry Corporation/CASIC, που έχει ως σκοπό τη δημιουργία ενός συστήματος παγκόσμιας κάλυψης διαδικτύου με έως και 13.000 δορυφόρους) και Qianfan (του Shanghai Spacecom Satellite Technology).

Σε περιφερειακό επίπεδο, το IRIS² αποτελεί τη νέα πρωτοβουλία για την ανάπτυξη μιας ευρωπαϊκής μεγα-συστοιχίας (EU Secure Satellite Constellation).

Τα προγράμματα αυτά, βέβαια, δεν αναπτύσσουν ανταγωνιστικές δραστηριότητες μόνο σε αριθμό δορυφόρων, ανταγωνίζονται και σε έλεγχο δικτύων, δεδομένων και γεωπολιτικής επιρροής.

ΤΟ ΕΡΩΤΗΜΑ που τίθεται λοιπόν δεν είναι μόνο εάν η σταθερά αυξητική ανάπτυξη μεγα-συστοιχιών αποτελεί ένα τεχνολογικό άλμα (μέσα από την περαιτέρω ανάπτυξη του διαστημικού οικοσυστήματος), αυτό είναι δεδομένο.

Το κυρίως ερώτημα είναι εάν οι ευρύτερες επιδράσεις και το κόστος (π.χ. περιβαλλοντικό, θεσμικό, γεωπολιτικό αλλά και κοινωνικό, στην ίδια δηλαδή την καθημερινότητά μας) ενδέχεται να αποδειχθεί μεγαλύτερο από το τεχνολογικό όφελος.

ΟΙ ΜΕΓΑ-ΣΥΣΤΟΙΧΙΕΣ δορυφόρων αναδιαμορφώνουν το κοντινό διαστημικό μας περιβάλλον, προσφέροντας δυνατότητα ανάπτυξης νέων καινοτόμων υπηρεσιών -όπως κλιματική παρακολούθηση, τηλεπικοινωνίες, δορυφορικές επικοινωνίες και αντιμετώπιση γεωγραφικών ψηφιακών χασμάτων (βλ. απομακρυσμένες περιοχές κ.ά.)-, διευκολύνοντας κρίσιμους τομείς, όπως η εκπαίδευση, η υγειονομική περίθαλψη (εξ αποστάσεως ιατρικές υπηρεσίες) και οι υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης (π.χ. έγκαιρος εντοπισμός και παρακολούθηση εξάπλωσης δασικών πυρκαγιών).

ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ, όμως, η αυξημένη συγκέντρωση δορυφόρων στη LEO ενισχύει την πιθανότητα συγκρούσεων και δημιουργίας συντριμμιών, απαιτώντας τεχνολογικά απαιτητική και συνεχή παρακολούθηση (για την αποφυγή κινδύνων και αλυσιδωτών συγκρούσεων/βλ. φαινόμενο Kessler).

Επιπλέον, αυξάνεται η πιθανότητα παρεμβολών (π.χ. φωτορύπανση, ραδιοκύματα) προς καθημερινές αλλά και επιστημονικές δραστηριότητες (π.χ. μελέτη του Σύμπαντος, διαστημικά τηλεσκόπια) (Borlaff, Marcum & Howell, 2025) ή και η περιβαλλοντική ζημία (π.χ. εκπομπές ρύπων σε χαμηλή τροχιά).

ΠΕΡΑΝ των τεχνικών κινδύνων, όμως, αναδεικνύεται σταδιακά και ένας βαθύτερος προβληματισμός, που σχετίζεται με την εξάρτηση υποδομών τέτοιας έκτασης και σημασίας από περιορισμένο αριθμό ιδιωτικών εταιρειών, η οποία δημιουργεί ένα νέο καθεστώς
(τεχνολογικής ισχύος στο Διάστημα).

Πράγματι, η ανάπτυξη τέτοιου τύπου μεγάλων συστοιχιών δορυφόρων καθιστά την πρόσβαση σε όλες τις ως άνω υπηρεσίες εξαρτημένη από λίγες ιδιωτικές εταιρείες μεγάλης κλίμακας, αυξάνοντας τον κίνδυνο ελέγχου, ανατιμήσεων σε υπηρεσίες, αλλά και περιορισμένης διαθεσιμότητας· στοιχείο που όμως σπάνια αναφέρεται, καθώς η δημόσια συζήτηση επικεντρώνεται περισσότερο στην προώθησή τους και στις θετικές τους επιδράσεις.

ΣΥΝΕΠΩΣ, είναι αναγκαία μια πιο κριτική και ολοκληρωμένη προσέγγιση του θέματος, η οποία δεν θα περιορίζεται μόνο στην προβολή της τεχνολογικής προόδου, αλλά θα εξετάζει παράλληλα τις κοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές συνέπειες, θα ενθαρρύνει τον δημόσιο διάλογο και θα προωθεί διαφάνεια, ρύθμιση και ουσιαστική ενημέρωση των πολιτών, ώστε οι αποφάσεις να λαμβάνονται με γνώμονα το συλλογικό συμφέρον και όχι αποκλειστικά την επιχειρηματική ανάπτυξη.

Το αναδυόμενο διαστημικό οικοσύστημα οδεύει ταχύτατα προς μια αλλαγή παραδείγματος ως προς τον τεχνολογικό και επιχειρησιακό του χαρακτήρα, μεταβαίνοντας από μια κατεύθυνση μικρότερης πυκνότητας δορυφόρων σε ένα πλαίσιο συνεχούς μεταβολής και υψηλού βαθμού συγκέντρωσης μεγάλου αριθμού δορυφορικών συστημάτων, με ισχυρό ρόλο πλέον τόσο των
κρατών όσο και ιδιωτικών εταιρειών.

Επί της ουσίας, σε ένα διεθνές περιβάλλον αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων και συγκρούσεων, το Διάστημα αποτελεί ένα νέο πεδίο εντατικοποιημένου
τεχνολογικού ανταγωνισμού κρίσιμης
σημασίας.

Ως εκ τούτου, η ρύθμιση του νέου διαστημικού τοπίου μέσω διεθνούς θεσμικής συνεργασίας και η διασφάλιση ανοικτής πρόσβασης σε κρίσιμη πληροφόρηση για τη δραστηριότητα των μεγα-συστοιχιών στη χαμηλή τροχιά αποτελούν, μεταξύ άλλων, βασικές προϋποθέσεις ώστε ο γεωπολιτικός ανταγωνισμός στο Διάστημα να μην εξελιχθεί σε παράγοντα αστάθειας στο εγγύς διαστημικό περιβάλλον και στο άμεσο μέλλον.