Η δημοκρατία δεν σήμαινε ποτέ ομοφωνία. Αντίθετα, η δύναμή της βρίσκεται στην ικανότητά μας να διαφωνούμε,ακόμη και έντονα,εξακολουθώντας να αναγνωρίζουμε ο ένας τον άλλον ως πολίτες με τα ίδια θεμελιώδη δικαιώματα.
Οι αρχαίοι Έλληνες κατανοούσαν πολύ καλά αυτή την ένταση. Η Αντιγόνη αψήφησε την εξουσία επειδή αυτό της επέβαλλε η συνείδησή της. Ο Σωκράτης πέρασε τη ζωή του αμφισβητώντας όσους κατείχαν την εξουσία, πίστευε όμως παράλληλα ότι η ιδιότητα του πολίτη συνεπάγεται ευθύνες απέναντι στους νόμους και τους θεσμούς της πόλης.
Περισσότερα από δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με το ίδιο θεμελιώδες ερώτημα: τι συμβαίνει όταν οι πολίτες αρχίζουν να πιστεύουν ότι αυτοί που βρίσκονται στην εξουσία δεν τους ακούν πλέον;
Ας δούμε τη Γαλλία. Αυτό που ξεκίνησε ως διαμαρτυρία νέων ανθρώπων για την υποβάθμιση των σχολείων, τις ελλείψεις εκπαιδευτικών και τις άνισες ευκαιρίες, εξελίχθηκε σε κάτι πολύ ευρύτερο: οργή για το κόστος ζωής, τις δημόσιες υπηρεσίες, την ανισότητα και την αίσθηση ότι το ίδιο το κοινωνικό συμβόλαιο αποδυναμώνεται.
Υπάρχει κάτι βαθιά δημοκρατικό στη διαδήλωση – διαμαρτυρία. Βγάζει τους ανθρώπους από τον ιδιωτικό τους χώρο και τους φέρνει στον δημόσιο. Άνθρωποι διαδηλώνουν δίπλα σε αγνώστους επειδή, έστω και για λίγες ώρες, αναγνωρίζουν ότι μοιράζονται μια κοινή ανησυχία. Η διαδήλωση υπενθυμίζει στις κυβερνήσεις ότι η δημοκρατία δεν ασκείται μόνο μία φορά κάθε τέσσερα ή πέντε χρόνια στην κάλπη.
Η διαδήλωση συνεπάγεται και ευθύνη
Στη διάρκεια της ζωής μου έχω συμμετάσχει σε πάρα πολλές διαδηλώσεις και πιστεύω ακράδαντα ότι η δημοκρατία τις χρειάζεται. Όμως η διαδήλωση συνεπάγεται και ευθύνη.
Όταν μια μειοψηφία σπάει βιτρίνες, καίει αυτοκίνητα ή επιτίθεται σε άλλους ανθρώπους, το μήνυμα αλλάζει. Η τηλεοπτική κάμερα αναπόφευκτα στρέφεται από τον ειρηνικό διαδηλωτή στο φλεγόμενο κτίριο. Το ερώτημα «Γιατί είναι θυμωμένοι αυτοί οι άνθρωποι;»αντικαθίσταται από το «Πώς θα αποκαταστήσουμε την τάξη;»
Και εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγάλα παράδοξα της σύγχρονης διαμαρτυρίας: η βία που έχει στόχο να αμφισβητήσει την εξουσία μπορεί τελικά να αυξήσει την απαίτηση της κοινωνίας για περισσότερη εξουσία. Η συζήτηση μετατοπίζεται από την ανισότητα στην ασφάλεια, από τις μεταρρυθμίσεις στον νόμο και την τάξη.
Όμως η Ευρώπη αντιμετωπίζει ένα ακόμη βαθύτερο πρόβλημα.
Όλο και συχνότερα, οι πολιτικές μας διαφωνίες δεν αφορούν απλώς τη φορολογία, τις δημόσιες δαπάνες ή την οικονομική πολιτική. Αφορούν ζητήματα που αγγίζουν την ταυτότητα και τα θεμελιώδη δικαιώματα των ανθρώπων: τη μετανάστευση, τη θρησκεία, το φύλο, τη σεξουαλικότητα, την ελευθερία της έκφρασης, ακόμη και το ποιος θεωρείται ότι ανήκει στην εθνική κοινότητα.
Πρόκειται για δύσκολα ζητήματα και οι δημοκρατικές κοινωνίες πρέπει να μπορούν να τα συζητούν. Όταν όμως οι πολιτικοί μετατρέπουν κάθε διαφωνία σε μια πολιτισμική σύγκρουση μεταξύ «εμείς» και «αυτοί», συμβαίνει κάτι επικίνδυνο.
Οι πολίτες παύουν να βλέπουν τους πολιτικούς τους αντιπάλους ως ανθρώπους με τους οποίους διαφωνούν και αρχίζουν να τους αντιμετωπίζουν ως ανθρώπους που απειλούν τον τρόπο ζωής τους.
Αναζητώντας διέξοδο
Ταυτόχρονα, εκατομμύρια Ευρωπαίοι αισθάνονται οικονομικά ανασφαλείς. Βλέπουν τις ανισότητες να διευρύνονται, τη στέγαση να γίνεται όλο και λιγότερο προσιτή, τις δημόσιες υπηρεσίες να υποβαθμίζονται και τις ευκαιρίες για τα παιδιά τους να περιορίζονται. Όταν η κυρίαρχη πολιτική σκηνή φαίνεται ανίκανη να αντιμετωπίσει αυτές τις ανησυχίες ή, ακόμη χειρότερα, απρόθυμη να τις ακούσει,η απογοήτευση δεν εξαφανίζεται.Αναζητά αλλού διέξοδο.
Έτσι δημιουργείται πρόσφορο έδαφος για πολιτικά κινήματα που προσφέρουν απλές απαντήσεις σε σύνθετα προβλήματα. Η άκρα δεξιά δεν ενισχύεται μόνο επειδή οι άνθρωποι υιοθετούν ξαφνικά ακραίες πεποιθήσεις. Μπορεί επίσης να ενισχυθεί επειδή πολίτες αισθάνονται ότι αγνοούνται, φοβούνται ή θεωρούν ότι το πολιτικό κέντρο τους έχει εγκαταλείψει.
Γι’ αυτό όσα συμβαίνουν στη Γαλλία αφορούν πολύ περισσότερους από τους Γάλλους.
Σε ολόκληρη την Ευρώπη υπάρχει ο κίνδυνος η δικαιολογημένη απογοήτευση να αποσυνδεθεί από την εποικοδομητική δημοκρατική συμμετοχή. Κάποιοι βγαίνουν στους δρόμους. Άλλοι αποσύρονται στην πολιτική απάθεια. Και πολλοί πλέον «διαμαρτύρονται» από τον καναπέ τους,κοινοποιώντας μια οργισμένη ανάρτηση, προσθέτοντας ένα hashtag και εισπράττοντας καθησυχαστικά «likes» από ανθρώπους που ήδη συμφωνούν μαζί τους.
Τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης μάς προσφέρουν μια πρωτοφανή δυνατότητα έκφρασης. Όμως η έκφραση δεν ταυτίζεται απαραίτητα με τη συμμετοχή. Ένας ψηφιακός θάλαμος αντήχησης μπορεί να μας κάνει να αισθανόμαστε πολιτικά ενεργοί, ενώ στην πραγματικότητα δυσκολεύει ακόμη περισσότερο τον ουσιαστικό διάλογο.
Ο Σωκράτης σήμερα πιθανότατα θα αναγνώριζε το πρόβλημα. Δεν θα ζητούσε από τους ανθρώπους απλώς να δηλώσουν τι πιστεύουν. Θα τους ζητούσε να εξετάσουν γιατί το πιστεύουν. Και η δημοκρατία χρειάζεται ακριβώς αυτή τη δύσκολη και συχνά άβολη συζήτηση.
Η Ευρώπη, επομένως, πρέπει να προστατεύσει όχι μόνο το δικαίωμα στη διαδήλωση-διαμαρτυρία, αλλά και τις συνθήκες που την καθιστούν ουσιαστικά δημοκρατική: την ειρηνική συνάθροιση, την ελευθερία της έκφρασης, την υπεύθυνη πολιτική ηγεσία και, πάνω απ’ όλα, την προθυμία να ακούμε.
Διαφωνία και δημοκρατία
Γιατί η δημοκρατία δεν αποδυναμώνεται από τη διαφωνία.
Αποδυναμώνεται όταν δεν μπορούμε πλέον να διαφωνούμε χωρίς να γινόμαστε εχθροί.
Και ίσως ο μεγαλύτερος κίνδυνος που αντιμετωπίζει σήμερα η Ευρώπη δεν είναι ότι οι άνθρωποι διαμαρτύρονται υπερβολικά, αλλά ότι όλο και περισσότεροι αρχίζουν να πιστεύουν πως η δημοκρατική διαμαρτυρία και ίσως η ίδια η δημοκρατία δεν λειτουργεί πλέον.
Τότε το ερώτημα δεν είναι απλώς:«Σε τι είμαστε αντίθετοι;»
Γίνεται ένα πολύ πιο επείγον ερώτημα:
«Τι είδους Ευρώπη είμαστε διατεθειμένοι να χτίσουμε μαζί;»
* Ιδρυτής SYMBEEOSIS, Ιδρυτής APIVITA
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
