Πολιτική ανταγωνισμού στην Ε.Ε. και δημοκρατικοί θεσμοί

Το πλέον σημαίνον επίτευγμα της Ευρωπαϊκής Ένωσης (Ε.Ε.) είναι η δόμηση ενιαίας αγοράς, την απρόσκοπτη λειτουργία της οποίας εγγυάται η ελευθερία ανταγωνισμού, προϋποθέτουσα ισότητα επί όρων-ευκαιριών οικονομικής δραστηριότητας και ανεμπόδιστη πρόσβαση στις επιμέρους αγορές.

Η εφαρμογή των ενωσιακών κανόνων ανταγωνισμού (άρ.101-109 Συνθήκης Λειτουργίας Ευρωπαϊκής Ένωσης-ΣΛΕΕ) διασφαλίζει τη συνεκτική ενωσιακή οικονομική δραστηριότητα (ομαλή διακρατική επιχειρηματική-συναλλακτική λειτουργία) άνευ φραγμών διασυνοριακής μετακίνησης αγαθών-υπηρεσιών-κεφαλαίων, προασπίζοντας την οικονομική ελευθερία και τον ανταγωνισμό από πρακτικές αλλοίωσης/περιστολής του, οριοθετεί την εταιρική συμπεριφορά, προστατεύει τις μικρές επιχειρήσεις από στρεβλώσεις των όρων ανταγωνισμού (κρατικές ενισχύσεις σε ιδιωτικές επιχειρήσεις, διακρίσεις υπέρ δημοσίων επιχειρήσεων), επεκτείνει τις επιλογές καταναλωτών (π.χ. μείωση τιμών αγαθών-υπηρεσιών, αναβάθμιση ποιότητάς τους), προστατεύει την ενιαία αγορά από κατάτμηση (λόγω συγχωνεύσεων-συμπράξεων επιχειρήσεων, κατάχρησης εταιρικής δεσπόζουσας θέσης, μονοπωλιακών επιχειρηματικών ενεργειών), ενδυναμώνει την ενωσιακή μόχλευση σε διαπραγματεύσεις με επιχειρηματικούς κύκλους (π.χ. εξασφάλιση αποθεμάτων φαρμάκων με ευνοϊκούς όρους προμήθειας), πολλαπλασιάζει την οικονομική ευημερία των πολιτών, σφυρηλατεί τους ενοποιητικούς δεσμούς των κρατών-μελών της Ε.Ε. και μεγιστοποιεί το διεθνές αποτύπωμά της.

Όμως, το πρόταγμα της ενωσιακής ολοκλήρωσης κρίνεται αλυσιτελές δίχως προάσπιση των ευρωπαϊκών δημοκρατικών θεσμών, με οδοδείκτη τις παραινέσεις του προσφάτως εκδημήσαντος Γ. Χάμπερμας, ακαδημαϊκού και υπέρμαχου της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, που πρότεινε πιο συνεκτική ένωση των κρατών-μελών της Ε.Ε., με τη νομιμοποίηση των πολιτικών αποφάσεων εντός τους να ερείδεται στον διάλογο, την κριτική σκέψη και τη «δημόσια σφαίρα», ενώ το απόφθεγμά του «η νεωτερικότητα είναι ένα ατελές σχέδιο» παρέμεινε μνημειώδες. Η κομβική συνεισφορά του συνίσταται στο εγχείρημα επαναθεμελίωσης της κοινωνικής θεωρίας με κρηπίδωμα τον διάλογο, αντίδοτο στην ετεροβαρή συγκρότηση κοινωνιών (περιβαλλομένων την αλουργίδα της δημοκρατικής έκφανσης) που εστίασαν αποκλειστικά στις οικονομικές σχέσεις (συμφέροντα) και την πολιτική εξουσία (δύναμη). Οι προτάσεις του χειραγωγούν με ασφάλεια στην οικοδόμηση πιο ισόνομων ευρωπαϊκών κοινωνιών μέσω του μείζονος διαύλου της κουλτούρας της «δημόσιας σφαίρας», ασθμαίνουσα όταν μεταλλάσσεται σε αρένα ανταγωνισμού νομής κρατικών πόρων αντί πεδίου ανάπτυξης συναινετικής σκέψης για ορθολογικό consensus, ενώ ο ίδιος εκτιμούσε ότι η δημοκρατική δημόσια ζωή καρποφορεί όταν οι θεσμοί διαμορφώνουν πολίτες πρόθυμους για συνεισφορά στη συμμετοχική δημοκρατία και ικανούς για διαβούλευση θεμάτων δημόσιου βίου audi alteram partem, με τον δημόσιο λόγο απαλλαγμένο από προκαταλήψεις.

Στον σύγχρονο κόσμο της επεκτεινόμενης δυσπιστίας στους δημοκρατικούς θεσμούς, η παρακαταθήκη του Γερμανού στοχαστή υπομνηματίζει ότι η δημοκρατία ερείδεται πρωτίστως στην ορθολογική επικοινωνία βάσει κανόνων εφαρμοζόμενων απαρεγκλίτως από όλα τα κράτη-μέλη της Ε.Ε., επιταχύνοντας την ενωσιακή ολοκλήρωση και τη συνεκδοχική ευημερία των Ευρωπαίων πολιτών. Η τελευταία αντί να συναρτάται με τα μεταβαλλόμενα εξωτερικά δεδομένα, θα πρέπει να συνιστά απότοκο εσωτερικών (ενωσιακών) διεργασιών μεγέθυνσης παραγωγικότητας, εμβάθυνσης της ενιαίας αγοράς, ολοκλήρωσης τραπεζικής ένωσης (με απτά οφέλη για το επιχειρείν) και διασφάλισης της ευρωπαϊκής οικονομικής βιωσιμότητας σε συγκυρίες υψηλού δημόσιου χρέους στις μεγάλες οικονομίες, περιστέλλουσες τον δημοσιονομικό χώρο ενισχυμένων εθνικών δαπανών σε κρίσιμους τομείς (π.χ. υγείας, ψηφιακής μετάβασης).

Ομοίως αποφάνθηκαν και οι βραβευθέντες με Βραβείο Νόμπελ Οικονομίας (2024) Ν. Ατζέμογλου (καθηγητής Οικονομικών στο MIT), Σ. Τζόνσον και Τ. Ρόμπινσον για τον τρόπο διαμόρφωσης των θεσμών και συσχέτισής του με την ευημερία κρατών, αποδίδοντας την υστέρηση κοινωνιών σε έλλειψη δημοκρατικών κανόνων, μειωμένη εμπιστοσύνη σε εκμεταλλευτικούς θεσμούς και αποκλεισμούς κοινωνικών τμημάτων από τα αναπτυξιακά οφέλη. Με αφετηριακή βάση τη σχέση πολιτικής-οικονομίας, η έρευνα ανέδειξε ότι σε κράτη με «συμπεριληπτικούς» θεσμούς (inclusive institutions) που προασπίζουν το κράτος δικαίου (ισονομία) και τα δικαιώματα ιδιοκτησίας, παρέχουν ισότιμη συμμετοχή στις οικονομικές δραστηριότητες, μειώνουν τις ανισότητες μέσω υπηρεσιών κοινωνικού κράτους και εξασφαλίζουν την εμπιστοσύνη των πολιτών σε θεσμούς και μεταξύ τους, καταγράφεται αυξημένη νομιμοφροσύνη, ενίσχυση επενδυτικού κλίματος (περιστολή/αποτροπή κατάχρησης εξουσίας), οικονομική ανάπτυξη και προαγωγή του κοινωνικού-ευνομούμενου κράτος, αναδεικνύοντας τους συμπεριληπτικούς θεσμούς σε sine qua non προϋπόθεση μακροπρόθεσμης κοινωνικής ευημερίας. Αντιθέτως, οι «εκμεταλλευτικοί»/«απομυζητικοί» θεσμοί (extractive institutions) συσσωρεύουν ισχύ-πόρους σε κλειστές ομάδες (elite), που εναντιώνονται σε θεσμικές μεταρρυθμίσεις και παρουσιάζονται ευεπίφορες σε άσκηση πολιτικών παράγουσες ελλείμματα-διαφθορά, απομυζούν τους κοινωνικούς πόρους και αποστερούν την πλειοψηφία των πολιτών από τα οφέλη της οικονομικής δραστηριότητας, με απότοκο την αναπτυξιακή υστέρηση της κοινωνίας.

Περαιτέρω, οι Ατζέμογλου-Ρόμπινσον, μέσω του πονήματός τους «Why Nations Fail», αποδίδουν την ένδεια κρατών σε δυσλειτουργικούς θεσμούς, υποδεικνύοντας τη συγκέντρωση εξουσίας από συντεχνίες με φοβική στάση έναντι τεχνολογικών-οικονομικών εξελίξεων και διακυβευομένων των προνομίων τους, με πρόθεση εκσυγχρονιστικής αναχαίτισης μέσω σύμπηξης πελατειακών «συμμαχιών» με έτερες ομάδες (υψηλής διαπραγματευτικής ισχύος έναντι του κράτους) τυγχάνουσες ευνοϊκής μεταχείρισης (π.χ. ιατροί, φαρμακευτικές εταιρείες, στελέχη χρηματοπιστωτικού συστήματος), παρακωλύοντας τον υγιή οικονομικό ανταγωνισμό και συνιστώντας τροχοπέδη κρατικών μεταρρυθμίσεων που αναιρούν διακρίσεις, με αρνητικό αναπτυξιακό και κοινωνικό πρόσημο. Παράλληλα, η σύζευξη αναπτυξιακής επιβράδυνσης-ποιότητας θεσμών (ανεξάρτητες αρχές, κράτος δικαίου, διάκριση εξουσιών, κοινωνικό κράτος) αποτελεί αντικείμενο του εγχώριου δημόσιου διαλόγου (π.χ. υπόθεση Novartis) σε μία χώρα με δημοκρατικούς (και δυνητικά συμπεριληπτικούς) θεσμούς, αλλά και με θεσμικά ζητήματα (πελατειακό σύστημα, ευνοιοκρατία, θέματα λογοδοσίας, ρυθμιστικές ασάφειες λόγω πολυνομίας) παρά τις καταβληθείσες προσπάθειες (π.χ. δημόσια διαβούλευση προ ψήφισης νομοσχεδίων, πρόγραμμα «διαύγειας»).

Τέλος, ο Τουρκοαμερικανός οικονομολόγος διατείνεται ότι η δημοκρατία παράγει απτά οφέλη όταν οι δημοκρατικοί θεσμοί λειτουργούν εύρυθμα, ελέγχουν τη διαφθορά και διακρίνονται από λιγότερες ανισότητες, τομείς στους οποίους τα τελευταία χρόνια καταγράφηκαν χαμηλές επιδόσεις στον δυτικό κόσμο. Η διαπίστωση είναι κρίσιμη, μεσούσης της δυστοπικής γεωπολιτικής συγκυρίας που δοκιμάζει τις αντοχές της δημοκρατικής διαχείρισης των θεσμών και τροφοδοτεί τον λαϊκισμό, απαιτώντας ως ανάχωμα στη διάβρωσή τους την οικοδόμηση συναίνεσης μέσω δημοκρατικών διαύλων και διαλόγου.

Βάσει των προειρημένων, παρά τις σθεναρές αντιστάσεις σε μεταρρυθμίσεις παράγουσες πιο συμπεριληπτικούς θεσμούς, η προσπάθεια αποκατάστασης της κλυδωνιζόμενης πίστης σε αυτούς οφείλει να είναι διαρκής, περιστέλλοντας τη νόσφιση πόρων από ευάριθμες κοινωνικές ομάδες. Επικουρικά, η επιβολή κανόνων ανταγωνισμού (εχέγγυο προσήλωσης στην ενωσιακή νομοθεσία), εναρμονιζόμενη με την αρχή της επικουρικότητας και τις αρμοδιότητες των αντίστοιχων εθνικών οργανισμών των κρατών-μελών της Ε.Ε., θα παράγει οφέλη για τις επιχειρήσεις (δραστηριοποιούμενες σε ασφαλές-δίκαιο επιχειρηματικό περιβάλλον), τις ρυθμιστικές αρχές (παρεμβαίνουσες κατά διασυνοριακών εταιρικών αντιανταγωνιστικών πρακτικών φαλκιδεύουσες τον υγιή ανταγωνισμό) και τους πολίτες (επωφελούμενους από τη διευρυνόμενη πρόσβαση σε καινοτόμαοικονομικώς προσιτά αγαθά, π.χ. φάρμακα), με απώτερο σκοπό την πολιτική ενηλικίωση της Ε.Ε., σχοινοβατώντας με δεξιοτεχνία μεταξύ απερίσκεπτης υπερκέρασης των εθνικών ορίων και επισφαλών εθνικών διαχωρισμών από την ενωσιακή πολιτική.

* Φαρμακοποιός (ΕΚΠΑ), MBA στη Διοίκηση Επιχειρήσεων & Οικονομικών Μονάδων (ΕΚΠΑ), στέλεχος Διεύθυνσης Φαρμάκου Κεντρικής Υπηρεσίας ΕΟΠΥΥ

Προτιμώμενη πηγή στην Google

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.