Πώς η Τεχνητή Νοημοσύνη θα ενισχύσει τον ρόλο της εργασίας

Τoυ Μιχάλη Γκλεζάκου, καθηγητή Πανεπιστημίου Πειραιώς

ΑΠΟ ΤΑ ΧΡΟΝΙΑ τα παλιά, η παραγωγή όλων των αγαθών προϋποθέτει τη χρήση εργασίας και κεφαλαίου. Αν μάλιστα σκεφτούμε ότι, σε βάθος χρόνου, το κεφάλαιο είναι μια μορφή «αποθέματος εργασίας», καταλήγουμε στο συμπέρασμα ότι δεν υπάρχει οικονομία χωρίς την ανθρώπινη εργασία.

Kαι κάτι ακόμη: Το εισόδημα που προκύπτει από την εργασία του καθενός από εμάς αποτελεί τη βασική δύναμη που κρατά ζωντανή την οικονομία και την κοινωνία, μέσω τριών βασικών μηχανισμών:

(α) της κατανάλωσης των παραγόμενων προϊόντων και της αποταμίευσης, που δίνουν ζωή στις επιχειρήσεις,

(β)της χρηματοδότησης των κρατικών λειτουργιών, που είναι απαραίτητες για την κοινωνία,

(γ) της μεταφοράς πόρων στα ταμεία κοινωνικής ασφάλισης, για την υγεία και τις συντάξεις.

Αυτά βέβαια ισχύουν μέχρι σήμερα, είναι όμως αμφίβολο αν θα ισχύουν στα επόμενα 5-10 χρόνια. Γιατί έχει ήδη ξεκινήσει η υποκατάσταση της ανθρώπινης εργασίας από τα bots, τους AI agents, τα robots και τόσο πολλούς άλλους θαυμαστούς μηχανισμούς της τεχνητής νοημοσύνης.

Έτσι, για πρώτη φορά στην ανθρώπινη ιστορία, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστεί δραστικά ο ρόλος της εργασίας στην παραγωγή και κατά συνέπεια να μην μπορούν να λειτουργήσουν οι ζωτικής σημασίας μηχανισμοί που αναφέραμε πιο πάνω.

Η αναδιανομή ως αναγκαιότητα και όχι ως ιδεολογία

ΣΕ ΑΥΤΟ τον ψηφιακό κόσμο που κάνουμε ήδη τα πρώτα μας βήματα, αν κάτι δεν αλλάξει, το κεφάλαιο θα είναι ιδιοκτήτης των εφαρμογών της τεχνητής νοημοσύνης που υποκαθιστούν την ανθρώπινη εργασία.

Έτσι, θα διευρύνει διαρκώς το μερίδιό του στην παραγόμενη υπεραξία, η οποία θα βασίζεται (σε μεγάλο βαθμό) στη δραστική μείωση του κόστους εργασίας.

Όμως, η «νίκη» αυτή του κεφαλαίου θα οδηγήσει το ίδιο αλλά και την κοινωνία, συνολικά, σε αδιέξοδο.

Ας δούμε πώς θα γίνει αυτό, ξεκινώντας με τη θεμελιώδη αρχή του καπιταλισμού, η οποία λέει ότι «καθένας αμείβεται με βάση την προσφορά του στην παραγωγική διαδικασία και μετέχει στη διανομή των αγαθών με βάση την αγοραστική του δύναμη».

Όμως, η αναμενόμενη είσοδός μας στη φάση του διαρκούς εκτοπισμού των μαζών από την εργασία θα σημάνει και τον διαρκή περιορισμό του εισοδήματος από εργασία.

Αυτή η κατάσταση θα διαμορφώσει (σε βάθος χρόνου) ένα νέο σκηνικό, όπου οι επιχειρήσεις δεν θα μπορούν να πουλήσουν την παραγωγή τους σε μια κοινωνία που δεν θα διαθέτει το εισόδημα να την αγοράσει.

Αναπόφευκτα, λοιπόν, θα αναγκάζονται να μειώνουν συνεχώς το επίπεδο απασχόλησής τους, με αποτέλεσμα να συρρικνώνονται, οδηγώντας παράλληλα την οικονομία σε ύφεση, που όλο θα βαθαίνει.

Από την άλλη πλευρά, η διαρκής αδυναμία κάλυψης των ανθρώπινων αναγκών θα οδηγήσει σε κοινωνική αναστάτωση και απρόβλεπτες κοινωνικοπολιτικές εξελίξεις.

Η λύση για να μη ζήσουμε ακραίες καταστάσεις αυτής της μορφής είναι μόνο μία: Να διατηρηθεί το εισόδημα των εργαζομένων, ανεξάρτητα από το επίπεδο απασχόλησής τους.

Με άλλα λόγια, να επαναπροσδιορίσουμε τις σχέσεις εργασίας και κεφαλαίου, όχι γιατί θα το επιτάσσει κάποια ιδεολογία, αλλά γιατί αποτελεί προϋπόθεση για την επιβίωσή μας.

Πώς, όμως, μπορεί να γίνει κάτι τέτοιο; Πολύ απλά, με τη μείωση του χρόνου απασχόλησης, κατ’ αναλογία του εκτοπισμού από την παραγωγή. Π.χ., η εβδομαδιαία εργασία να περιορισθεί σε 30 ώρες και μετά σε 20 κ.λπ., χωρίς καμία μείωση της αμοιβής ή ακόμη και με αύξησή της.

Έχει συμβεί κάτι ανάλογο στο παρελθόν, όταν καθιερώθηκε το 8ωρο και η πενθήμερη εβδομάδα. Τότε όμως χρειαστήκαμε 100 χρόνια για αυτές τις μικρές αλλαγές, ενώ τώρα «έχουμε δεν έχουμε» 10 χρόνια για αλλαγές πολλαπλάσιας κλίμακας.

ΜΠΟΡΕΙ να ακούγονται εξωπραγματικές οι πιο πάνω σκέψεις και προτάσεις, αλλά δεν είναι. Απόδειξη, ότι έχουν διατυπωθεί αρκετές ανάλογες θέσεις προς αυτή την κατεύθυνση. Π.χ. ο Άλτμαν της Open AI, ο Bill Gates, ο J. Stiglitz, καθηγητές του Πανεπιστημίου Stanford κ.ά., έχουν δηλώσει ή έχουν υπαινιχθεί ότι τα οφέλη από την τεχνητή νοημοσύνη πρέπει να διαχυθούν στην κοινωνία.

Πολλές ακόμη μελέτες εντοπίζουν τα αδιέξοδα που θα δημιουργηθούν, αν κατανεμηθούν οι υπεραξίες της τεχνητής νοημοσύνης χωρίς να αλλάξουν οι παραδοσιακοί μηχανισμοί του καπιταλισμού.

Το πρόβλημα, όμως, δεν είναι να πεισθούμε ότι όλα τα πιο πάνω έχουν βάση. Το πρόβλημα βρίσκεται στο ότι πρέπει να ληφθούν οι σχετικές αποφάσεις από τις πολιτικές ηγεσίες, σε μια συγκυρία που δεν βοηθά.

Γιατί το μεγαλύτερο μέρος του παγκόσμιου πληθυσμού ζει σε χώρες με αυταρχικά καθεστώτα ή με σημαντικό έλλειμμα δημοκρατίας.

Αλλά και στις λεγόμενες δημοκρατικές χώρες, η κρατική εξουσία «καπελώνεται» συχνά από παντοδύναμα ολιγοπώλια παγκόσμιας εμβέλειας και από άλλες «ηγέτιδες» χώρες.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, είναι αμφίβολο αν οι πολιτικές ηγεσίες έχουν τη βούληση ή την τόλμη να επεξεργασθούν επαρκώς τόσο κρίσιμα θέματα, που ανάγονται στις θεμελιώδεις αρχές του καπιταλισμού και επανακαθορίζουν τις σχέσεις κεφαλαίου και εργασίας.

Το πράγμα γίνεται ακόμη δυσκολότερο από το γεγονός ότι οι σχετικές αποφάσεις θα πρέπει να ληφθούν, συντονισμένα, σε παγκόσμια κλίμακα.

Γιατί, αν κάποιες οικονομικά ισχυρές χώρες δεν συναινέσουν (π.χ. Κίνα, Ινδία), θα απογειώσουν την ανταγωνιστικότητα των δικών τους επιχειρήσεων και θα προκαλέσουν μια αναδιανομή πλούτου και εισοδημάτων τεραστίων διαστάσεων, εις βάρος εκείνων που θα ανταποκριθούν «στις απαιτήσεις των καιρών».