Tο φιλελεύθερο κέντρο κυβέρνησε την Ευρώπη με μια υπόσχεση: ότι η επόμενη γενιά θα ζει καλύτερα από την προηγούμενη. Σήμερα ζητά από την επόμενη γενιά να δεχθεί ότι θα ζει με λιγότερα προκειμένου να μη συμβούν ακόμη χειρότερα.
Ανάμεσα σε αυτές τις δύο προτάσεις χωρά η πολιτική του κατάρρευση.
Στη Γαλλία, η κοινωνική οργή συναντά τη δημοσιονομική ασφυξία. Στη Γερμανία, η αποσύνθεση του οικονομικού μοντέλου τροφοδοτεί την απομάκρυνση από τα παραδοσιακά κόμματα. Και σε όλο και περισσότερες ευρωπαϊκές χώρες, οι πολιτικές δυνάμεις που οικοδόμησαν τη μεταπολεμική κανονικότητα εμφανίζονται ανίκανες να εγγυηθούν τη συνέχισή της.
Ο Economist περιγράφει την αγωνία της φιλελεύθερης Ευρώπης, ανακαλώντας τον «παράξενο θάνατο της φιλελεύθερης Αγγλίας», για τον οποίο έγραφε ο Τζορτζ Ντέιντζερφιλντ, αναφερόμενος στα χρόνια πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Η ιστορική αναλογία δεν αποτελεί πρόβλεψη. Θέτει, όμως, ένα ερώτημα: Πότε ένα πολιτικό σύστημα παύει να πείθει ότι μπορεί να διορθώσει τις αποτυχίες του;
Η ευημερία που έπαψε να θεωρείται αυτονόητη
Το ευρωπαϊκό κέντρο δεν υπήρξε ποτέ ενιαία ιδεολογία. Κάτω από τη στέγη του συναντήθηκαν χριστιανοδημοκράτες, σοσιαλδημοκράτες και φιλελεύθεροι, με διαφορετικές απαντήσεις για τη φορολογία, την εργασία και το κοινωνικό κράτος.
Τους ένωνε, ωστόσο, μια βασική συμφωνία: κοινοβουλευτική δημοκρατία, οικονομία της αγοράς, κοινωνική προστασία, ευρωπαϊκή ενοποίηση. Και η πεποίθηση ότι οι συμβιβασμοί παράγουν, σε βάθος χρόνου, καλύτερη ζωή.
Αυτή η συμφωνία χάνει την κοινωνική της βάση όταν ο μισθός δεν επαρκεί για το ενοίκιο, η εργασία δεν εξασφαλίζει αυτονομία και οι δημόσιες υπηρεσίες υποχωρούν παρά τη βαριά φορολογία.
Για έναν νέο που δυσκολεύεται να φύγει από το πατρικό του, η υπεράσπιση των επιτευγμάτων της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης δεν απαντά στο πρόβλημα της στέγης. Για έναν εργαζόμενο που βλέπει την αγοραστική του δύναμη να διαβρώνεται, η επίκληση της ανθεκτικότητας της οικονομίας ακούγεται σαν περιγραφή της ζωής κάποιου άλλου.
Το πρόβλημα γίνεται πολιτικά εκρηκτικό όταν αυτή η απόσταση επαναλαμβάνεται επί χρόνια. Τότε η απογοήτευση από μια κυβέρνηση μετατρέπεται σε δυσπιστία απέναντι σε ολόκληρο το σύστημα διακυβέρνησης.
Η γαλλική παγίδα
Η Γαλλία συμπυκνώνει αυτή την κρίση.
Ο Εμανουέλ Μακρόν εξελέγη ως φορέας ανανέωσης. Υποσχέθηκε να υπερβεί την παλιά διαίρεση Αριστεράς και Δεξιάς, να εκσυγχρονίσει την οικονομία και να ανακόψει τη Μαρίν Λεπέν. Στο τέλος της προεδρίας του, το κέντρο κινδυνεύει να ταυτιστεί με όλα όσα υποσχόταν να ξεπεράσει: πολιτική ακινησία, κοινωνική απόσταση και αδυναμία αποτελεσματικής διακυβέρνησης.
Η διαφορά από την εποχή των «κίτρινων γιλέκων» είναι καθοριστική. Τότε η κυβέρνηση μπορούσε να διαθέσει δισεκατομμύρια για να εκτονώσει την πίεση. Σήμερα, το υψηλό έλλειμμα, το συσσωρευμένο χρέος και το ακριβότερο κόστος δανεισμού στενεύουν δραστικά τα περιθώρια.
Οι διαδηλωτές ζητούν καλύτερα σχολεία, ισχυρότερες υπηρεσίες και προστασία του εισοδήματος. Οι αγορές απαιτούν πειστική δημοσιονομική προσαρμογή. Η κυβέρνηση καλείται να απαντήσει και στους δύο, χωρίς σταθερό κοινοβουλευτικό έρεισμα.
Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: η οικονομική δυσπραγία αποδυναμώνει την κυβέρνηση, η πολιτική αδυναμία δυσκολεύει τις αποφάσεις και η αβεβαιότητα επιβαρύνει την οικονομία.
Μέσα σε αυτή την παγίδα, η Λεπέν μπορεί να εμφανίζεται ως εγγυήτρια της τάξης και ο Ζαν-Λικ Μελανσόν ως εκφραστής της κοινωνικής αγανάκτησης. Το κέντρο μένει να διαχειρίζεται τον θυμό που οι αντίπαλοί του μετατρέπουν σε πολιτική δύναμη.
Η Γερμανία χωρίς τις παλιές βεβαιότητες
Στη Γερμανία, το ρήγμα περνά μέσα από τον παραγωγικό πυρήνα της χώρας.
Το μοντέλο της στηρίχθηκε επί χρόνια στη φθηνή ρωσική ενέργεια, στην κινεζική ζήτηση και στην αμερικανική ομπρέλα ασφαλείας. Και οι τρεις αυτές βεβαιότητες έχουν κλονιστεί. Η βιομηχανία αντιμετωπίζει σκληρότερο ανταγωνισμό, η αυτοκινητοβιομηχανία πιέζεται από τους κινεζικούς κατασκευαστές και η γήρανση του πληθυσμού αυξάνει τις απαιτήσεις από το κοινωνικό κράτος.
Ο Φρίντριχ Μερτς καλείται να αποκαταστήσει την εμπιστοσύνη σε μια χώρα που αμφιβάλλει για τη μελλοντική της ισχύ.
Τα αποτελέσματα των περιφερειακών εκλογών του Σεπτεμβρίου αποτυπώνουν το μέγεθος της αποξένωσης. Στο Μεκλεμβούργο-Δυτική Πομερανία, η AfD αναδείχθηκε πρώτη με περίπου 38%, ενώ το CDU περιορίστηκε στο 4,9%, μένοντας εκτός τοπικού κοινοβουλίου. Στο Βερολίνο, πρώτη δύναμη αναδείχθηκε η Αριστερά.
Οι ψηφοφόροι κινούνται προς διαφορετικές κατευθύνσεις. Το κοινό στοιχείο είναι η εγκατάλειψη των κομμάτων που θεωρούν υπεύθυνα για το παρόν.
Το μεταναστευτικό και η βολική εξήγηση
Η μετανάστευση αποτελεί πραγματικό πεδίο πολιτικής σύγκρουσης. Η διαχείριση των συνόρων, η ένταξη και η πίεση σε τοπικές υποδομές απαιτούν συγκεκριμένες απαντήσεις.
Η μετατροπή τους, όμως, σε καθολική εξήγηση της ευρωπαϊκής κρίσης κρύβει περισσότερα από όσα φωτίζει.
Ο Economist απορρίπτει την ερμηνεία που παρουσίασε τη γαλλική κοινωνική έκρηξη ως πρωτίστως μεταναστευτική ή θρησκευτική σύγκρουση. Διακρίνει τις μαζικές κινητοποιήσεις για το κόστος ζωής και τις δημόσιες υπηρεσίες από τη δράση βίαιων ομάδων.
Για το κέντρο, η υιοθέτηση της ατζέντας της άκρας Δεξιάς προσφέρει έναν βραχυπρόθεσμο πολιτικό πειρασμό. Αφήνει, ωστόσο, αναπάντητα τα ερωτήματα για τους μισθούς, την παραγωγικότητα, τη στέγη και την κοινωνική κινητικότητα. Και ενισχύει τον αντίπαλο που έχει ήδη κατοχυρώσει το συγκεκριμένο πεδίο.
Από την υπόσχεση στον φόβο
Η βαθύτερη ήττα του κέντρου βρίσκεται στην αλλαγή του επιχειρήματός του.
Εκεί όπου κάποτε υποσχόταν πρόοδο, συχνά προβάλλει πλέον τον κίνδυνο της εναλλακτικής. Ζητά ψήφο για να αποκλειστούν οι ακραίοι, να καθησυχαστούν οι αγορές, να προστατευθεί η ευρωπαϊκή συνοχή.
Όλα αυτά μπορεί να είναι σοβαρά διακυβεύματα. Δεν συγκροτούν, όμως, από μόνα τους ένα σχέδιο ζωής.
Η δημοκρατική μετριοπάθεια χρειάζεται αποτελέσματα που οι πολίτες μπορούν να αναγνωρίσουν στην καθημερινότητά τους. Χρειάζεται και επιλογές: ποιος πληρώνει τις μεταρρυθμίσεις, ποιος ωφελείται από την ανάπτυξη, πώς κατανέμεται η ασφάλεια σε μια οικονομία που αλλάζει.
Όταν οι απαντήσεις παρουσιάζονται ως τεχνικές αναγκαιότητες χωρίς πολιτική συζήτηση, ο συμβιβασμός μοιάζει με παραίτηση και η υπευθυνότητα με μόνιμη απαίτηση θυσιών από τους ίδιους.
Το φιλελεύθερο κέντρο δεν έχει πεθάνει. Έχει χάσει, όμως, το τεκμήριο ότι γνωρίζει πού οδηγεί την Ευρώπη.
Για να επιβιώσει, πρέπει να δώσει ξανά περιεχόμενο στην υπόσχεση που το ανέδειξε: ότι μπορεί να προσφέρει καλύτερη ζωή. Όσο αποτυγχάνει, η υπεράσπιση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας θα μοιάζει, για όλο και περισσότερους, με υπεράσπιση μιας ζωής που δεν τους χωρά.
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
