Πόσο ήλιο χρειαζόμαστε; Πότε κάνει καλό και πότε γίνεται επικίνδυνος

Από σύμβολο κύρους και «υγείας» μέχρι έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες κινδύνου για τον καρκίνο του δέρματος, η σχέση μας με τον ήλιο έχει αλλάξει δραματικά μέσα σε έναν αιώνα. Σήμερα, οι ειδικοί δεν μιλούν ούτε για πλήρη αποφυγή ούτε για πολύωρη ηλιοθεραπεία. Η σύσταση είναι περισσότερο «λίγο και συχνά», με σύντομες περιόδους έκθεσης και την απαραίτητη προστασία. Το ερώτημα, όμως, παραμένει: Πόσο ήλιο χρειαζόμαστε πραγματικά και πότε η έκθεση αρχίζει να γίνεται επικίνδυνη;

Οταν ο ήλιος έγινε… μόδα 

Οι φωτογραφίες της Κοκό Σανέλ, η οποία επέστρεψε μαυρισμένη από κρουαζιέρα στη Μεσόγειο το 1923, συνέβαλαν στην καθιέρωση της ηλιοθεραπείας ως μόδας. Το μαύρισμά της έγινε σύμβολο κοινωνικού κύρους και άλλαξε τη στάση της δυτικής κοινωνίας απέναντι στον ήλιο.

Μέχρι τα μέσα του 20ού αιώνα, μάλιστα, η έκθεση στον ήλιο θεωρούνταν σε αρκετές περιπτώσεις ευεργετική για την υγεία. Η λεγόμενη ηλιοθεραπεία χρησιμοποιούνταν σε σανατόρια για την αντιμετώπιση ασθενειών όπως η ραχίτιδα και η φυματίωση, ενώ το «υγιές μαύρισμα» ενθαρρυνόταν.

Σήμερα η εικόνα είναι πολύ διαφορετική. 

Όπως μεταδίδει το BBC, η αύξηση των περιστατικών καρκίνου του δέρματος τις τελευταίες δεκαετίες οδήγησε την ιατρική κοινότητα σε επανεξέταση της σχέσης μας με τον ήλιο. Οι εκστρατείες δημόσιας υγείας επικεντρώθηκαν στην αποφυγή της υπερβολικής έκθεσης και στη χρήση αντηλιακού.

Η σύνδεση της υπερβολικής υπεριώδους ακτινοβολίας με τον καρκίνο του δέρματος είναι πλέον καλά τεκμηριωμένη. Την ίδια στιγμή, όμως, νέα δεδομένα δείχνουν ότι η περιορισμένη και ελεγχόμενη έκθεση στον ήλιο μπορεί να έχει οφέλη για τον οργανισμό, από την παραγωγή βιταμίνης D μέχρι την ψυχική υγεία και τη λειτουργία του ανοσοποιητικού. Ορισμένες μελέτες συνδέουν επίσης τη μέτρια έκθεση στον ήλιο με καλύτερη καρδιαγγειακή υγεία, μειωμένο κίνδυνο ορισμένων μορφών καρκίνου, αλλά και καλύτερη γνωστική λειτουργία και ύπνο.

Γιατί χρειαζόμαστε τον ήλιο

Ο βασικότερος λόγος είναι η βιταμίνη D. Η έκθεση στον ήλιο βοηθά τον οργανισμό να παράγει βιταμίνη D, η οποία είναι απαραίτητη για την υγεία των οστών και τη σωστή λειτουργία των μυών. Υπάρχουν επίσης μελέτες που συνδέουν τα υψηλά επίπεδα βιταμίνης D με χαμηλότερη συχνότητα εμφάνισης και θνησιμότητα από ορισμένες μορφές καρκίνου, καθώς και με μικρότερο κίνδυνο εμφάνισης διαβήτη τύπου 2.

Ο ήλιος φαίνεται να επηρεάζει και την αρτηριακή πίεση. Όταν οι ακτίνες UVA φτάνουν στο δέρμα, προκαλούν την απελευθέρωση μονοξειδίου του αζώτου, το οποίο βοηθά στη διαστολή των αιμοφόρων αγγείων. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να συμβάλλει στη μείωση του κινδύνου εμφράγματος και εγκεφαλικού επεισοδίου.

Ενδιαφέρον παρουσιάζουν και τα αποτελέσματα μεγάλης σουηδικής μελέτης, στην οποία συμμετείχαν 29.518 γυναίκες και η οποία διήρκεσε 20 χρόνια. Οι γυναίκες που απέφευγαν συστηματικά τον ήλιο εμφάνισαν διπλάσιο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία σε σύγκριση με εκείνες που είχαν τη μεγαλύτερη έκθεση.

Η εικόνα ήταν διαφορετική για το σολάριουμ. Η χρήση του συνδέθηκε με αυξημένη συνολική θνησιμότητα αλλά και μεγαλύτερη θνησιμότητα από καρκίνο. Μάλιστα, σουηδική μελέτη του 2011 διαπίστωσε ότι γυναίκες που χρησιμοποιούσαν σολάριουμ τουλάχιστον μία φορά τον μήνα για δέκα χρόνια ή περισσότερο είχαν κατά 90% αυξημένο κίνδυνο θανάτου από οποιαδήποτε αιτία.

Η Ρεμπέκα Μέισον, καθηγήτρια Φυσιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Σίδνεϊ, εξηγεί ότι τα επαρκή επίπεδα βιταμίνης D βοηθούν τον οργανισμό να περιορίζει τις φλεγμονές, να αντιμετωπίζει παθογόνους μικροοργανισμούς και να ρυθμίζει το ανοσοποιητικό σύστημα, ώστε να μην επιτίθεται στα ίδια του τα κύτταρα.

Ήλιος, ύπνος και εγκέφαλος

Η επίδραση του ήλιου δεν περιορίζεται στο δέρμα και στα οστά. Το φυσικό φως, ιδιαίτερα το πρωί, βοηθά τον εγκέφαλο να «ρυθμίσει» το βιολογικό ρολόι. Το μπλε φως που περιέχει η ηλιακή ακτινοβολία δίνει στον εγκέφαλο το μήνυμα ότι είναι ημέρα, αυξάνοντας την κορτιζόλη και περιορίζοντας την παραγωγή μελατονίνης. Το αποτέλεσμα είναι να αισθανόμαστε πιο ξύπνιοι και ενεργητικοί.

Η μεγαλύτερη έκθεση στο φως της ημέρας έχει επίσης συνδεθεί με καλύτερες επιδόσεις σε δοκιμασίες γνωστικής λειτουργίας, ταχύτερους χρόνους αντίδρασης και καλύτερη μνήμη. Σε μελέτη με περισσότερους από 360.000 συμμετέχοντες, περίπου 1,5 ώρα έκθεσης στο φως της ημέρας συνδέθηκε με χαμηλότερο κίνδυνο εμφάνισης άνοιας.

Το ηλιακό φως επηρεάζει παράλληλα τα επίπεδα σεροτονίνης στον εγκέφαλο, μιας ουσίας που σχετίζεται με τη διάθεση και τη συγκέντρωση. Υπάρχουν επίσης ενδείξεις ότι η θεραπεία της σοβαρής κατάθλιψης σε χώρους με περισσότερο φυσικό φως μπορεί να επιταχύνει την ανάρρωση, ενώ η περιορισμένη έκθεση στο φως της ημέρας έχει συσχετιστεί με χαμηλή διάθεση, καταθλιπτικά συμπτώματα και αϋπνία.

Πόσο ήλιο χρειαζόμαστε

Δεν υπάρχει μία απάντηση που να ισχύει για όλους. Η ηλικία, ο τύπος και το χρώμα του δέρματος, η γεωγραφική περιοχή αλλά και η ένταση της υπεριώδους ακτινοβολίας επηρεάζουν την ποσότητα έκθεσης που χρειάζεται κάθε άνθρωπος.

Οι ειδικοί πάντως συμφωνούν σε ένα βασικό σημείο: καλύτερα σύντομα και συχνά διαστήματα παρά πολύωρη έκθεση. 

Για την παραγωγή βιταμίνης D, η Ρεμπέκα Μέισον θεωρεί αποτελεσματικότερη την έκθεση γύρω από το μέσο της ημέρας, όταν η UVB ακτινοβολία βρίσκεται στα υψηλότερα επίπεδα. Για άτομα με ανοιχτόχρωμο δέρμα, προτείνει λίγα λεπτά έκθεσης τις περισσότερες ημέρες της εβδομάδας, με ακάλυπτα τα χέρια, τα μπράτσα ή τα πόδια.

Σε περιοχές όπου η υπεριώδης ακτινοβολία είναι ιδιαίτερα έντονη, η έκθεση θα πρέπει να μεταφέρεται στα μέσα του πρωινού ή του απογεύματος.

Τα άτομα με πιο σκούρο δέρμα μπορεί να χρειάζονται περισσότερο χρόνο, καθώς η αυξημένη ποσότητα μελανίνης λειτουργεί ως φυσικό φίλτρο και καθυστερεί την παραγωγή βιταμίνης D.

Μελέτη στη Βρετανία έδειξε ότι την άνοιξη και το καλοκαίρι, άτομα με πολύ σκούρο καφέ δέρμα χρειάζονταν περίπου 25 λεπτά έκθεσης στον μεσημεριανό ήλιο για να παραγάγουν επαρκή βιταμίνη D.

Τι είναι ο δείκτης UV

Ο δείκτης UV αποτυπώνει την ένταση της υπεριώδους ακτινοβολίας που φτάνει στην επιφάνεια της Γης, λαμβάνοντας υπόψη τόσο την UVA όσο και την UVB ακτινοβολία. Η κλίμακα ξεκινά από το 0 και φτάνει στο 11+, που αντιστοιχεί σε εξαιρετικά υψηλά επίπεδα.

Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζονται τα άτομα με πολύ ανοιχτόχρωμο δέρμα, προσωπικό ή οικογενειακό ιστορικό μελανώματος, μεγάλο αριθμό σπίλων ή όσοι λαμβάνουν ανοσοκατασταλτικά φάρμακα. Για αυτές τις ομάδες, η Μέισον προτείνει πολύ σύντομες περιόδους έκθεσης και στη συνέχεια προσεκτική κάλυψη του δέρματος.

Η ώρα έχει επίσης σημασία. Κοντά στο μεσημέρι υπάρχει περισσότερη UVB σε σχέση με την UVA. Η UVB είναι απαραίτητη για την παραγωγή βιταμίνης D, αλλά ευθύνεται σε μεγάλο βαθμό και για τα ηλιακά εγκαύματα και τον καρκίνο του δέρματος.

Η UVA, από την άλλη, συνδέεται περισσότερο με τη φωτογήρανση και επίσης συμμετέχει στην ανάπτυξη καρκίνου του δέρματος. Αργά το πρωί ή αργά το απόγευμα η αναλογία UVB προς UVA αλλάζει, με αποτέλεσμα να μειώνεται η UVB που είναι διαθέσιμη για την παραγωγή βιταμίνης D.

Τι αλλάζει τον χειμώνα

Τους χειμερινούς μήνες απαιτείται περισσότερος χρόνος σε εξωτερικούς χώρους για την παραγωγή επαρκούς βιταμίνης D, ανάλογα με την περιοχή και την έκθεση στον ήλιο.

Σε περιοχές όπως η Μελβούρνη και το Χόμπαρτ, για παράδειγμα, τα επίπεδα UVB κατά τη διάρκεια του χειμώνα δεν επαρκούν για σημαντική παραγωγή βιταμίνης D. «Χρειαζόμαστε μόνο μικρές έως μέτριες ποσότητες για να έχουμε καλή υγεία», λέει η ΤζοΑν Μέισον, καθηγήτρια Ιατρικής στην Ιατρική Σχολή του Χάρβαρντ και στο Brigham and Women’s Hospital της Βοστώνης. Η ίδια συνιστά να αποφεύγεται η παρατεταμένη έκθεση χωρίς προστασία, ιδιαίτερα μεταξύ 10:00 και 16:00.

Ποιοι κινδυνεύουν περισσότερο

Η ανάγκη για προστασία από τον ήλιο δεν είναι ίδια για όλους. «Η ισορροπία μεταξύ οφέλους και κινδύνου από την έκθεση στον ήλιο διαφέρει ανάλογα με τον τύπο και το χρώμα του δέρματος», εξηγεί η Λέσλι Ρόουντς, καθηγήτρια Δερματολογίας και Φωτοβιολογίας στο Πανεπιστήμιο του Μάντσεστερ.

Το πιο σκούρο δέρμα προσφέρει μεγαλύτερη φυσική προστασία χάρη στα υψηλότερα επίπεδα μελανίνης. Το ανοιχτόχρωμο δέρμα, αντίθετα, είναι πιο ευάλωτο ακόμη και σε χαμηλά επίπεδα UV. Αυτός είναι και ο λόγος για τον οποίο οι ειδικοί μιλούν πλέον για πιο εξατομικευμένες οδηγίες. Η Αυστραλία και η Νέα Ζηλανδία υιοθέτησαν το 2024 μια τέτοια προσέγγιση, χωρίζοντας τον πληθυσμό σε τρεις ομάδες ανάλογα με τον τύπο του δέρματος και τον κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του δέρματος.

Όποιος κι αν είναι ο τύπος δέρματος, πάντως, η προστασία των ματιών παραμένει απαραίτητη. Οι ειδικοί συνιστούν γυαλιά ηλίου όταν βρισκόμαστε στον ήλιο.

Όταν ο ήλιος γίνεται επικίνδυνος

Η πολύωρη παραμονή στον ήλιο δεν προσφέρει περισσότερη βιταμίνη D. Αντίθετα, αυξάνει τον κίνδυνο εγκαύματος, δυσχρωμιών και πρόωρης γήρανσης του δέρματος, ενώ αποτελεί τον σημαντικότερο παράγοντα κινδύνου για την εμφάνιση καρκίνου του δέρματος.

Στη Βρετανία, τα νέα περιστατικά μελανώματος, της πιο επικίνδυνης μορφής καρκίνου του δέρματος, έχουν φτάσει σε επίπεδα-ρεκόρ, ξεπερνώντας για πρώτη φορά τις 20.000 διαγνώσεις τον χρόνο. Η Cancer Research εκτιμά ότι η υπερβολική έκθεση στην υπεριώδη ακτινοβολία και η χρήση σολάριουμ ευθύνονται για σημαντικό μέρος των περιστατικών, ενώ περίπου εννέα στα δέκα θεωρείται ότι θα μπορούσαν να είχαν αποφευχθεί.

Ο καρκίνος του δέρματος είναι επίσης η συχνότερη μορφή καρκίνου στις ΗΠΑ. Φέτος αναμένεται να διαγνωστούν περίπου 112.000 άνθρωποι με διηθητικό μελάνωμα.

Η κλιματική αλλαγή αυξάνει τους κινδύνους

Η κλιματική αλλαγή προσθέτει έναν ακόμη παράγοντα κινδύνου. Οι συχνότεροι καύσωνες και τα μεγαλύτερα καλοκαίρια οδηγούν σε περισσότερη έκθεση στον ήλιο, ιδιαίτερα σε πληθυσμούς που δεν είχαν μέχρι σήμερα συνηθίσει να λαμβάνουν μέτρα προστασίας.

Στη Σκανδιναβία, για παράδειγμα, τα περιστατικά μελανώματος έχουν αυξηθεί κατά περίπου 4% ετησίως τις τελευταίες δύο δεκαετίες, σε μια περίοδο κατά την οποία οι καύσωνες γίνονται συχνότεροι και τα καλοκαίρια μεγαλύτερα. Οι κάτοικοι περιοχών που παραδοσιακά είχαν πιο δροσερό κλίμα μπορεί επίσης να μην έχουν αναπτύξει τις ίδιες συνήθειες προστασίας, όπως η χρήση καπέλου, κατάλληλου ρουχισμού και αντηλιακού.

Ιδιαίτερη σημασία έχει η έκθεση κατά την παιδική και εφηβική ηλικία. Έρευνες δείχνουν ότι η ποσότητα της ηλιακής ακτινοβολίας που δέχεται κάποιος κατά τα πρώτα 20 χρόνια της ζωής του επηρεάζει σημαντικά τον μελλοντικό κίνδυνο εμφάνισης καρκίνου του δέρματος.

Και αν δεν παίρνουμε αρκετό ήλιο;

Η άλλη πλευρά του νομίσματος είναι η ανεπαρκής έκθεση. Όσοι ζουν σε περιοχές με λίγη ηλιοφάνεια, ιδιαίτερα τον χειμώνα, είναι πιθανότερο να εμφανίσουν χαμηλά επίπεδα βιταμίνης D.

Το ίδιο ισχύει για άτομα με σκούρο δέρμα, ανθρώπους που περνούν λίγο χρόνο σε εξωτερικούς χώρους, όσους αντιμετωπίζουν φωτοευαισθησία ή καλύπτουν συστηματικά μεγάλο μέρος του σώματός τους.

Η παρατεταμένη ανεπάρκεια βιταμίνης D μπορεί να προκαλέσει προβλήματα στα οστά, όπως ραχίτιδα στα παιδιά και οστεομαλάκυνση στους ενήλικες. Η ραχίτιδα για παράδειγμα είχε πάρει διαστάσεις επιδημίας στη Βρετανία τον 17ο αιώνα. Η εκτεταμένη χρήση άνθρακα είχε δημιουργήσει πυκνό νέφος καπνού, περιορίζοντας την ποσότητα υπεριώδους ακτινοβολίας που έφτανε στο δέρμα.

Σήμερα, ωστόσο, η ανεπάρκεια βιταμίνης D μπορεί να αντιμετωπιστεί με συμπληρώματα. Το αν όλοι οι ενήλικες χρειάζονται συμπληρώματα παραμένει αντικείμενο συζήτησης και οι συστάσεις διαφέρουν ανάλογα με την ηλικία και τις οδηγίες κάθε χώρας. Σε χώρες με περιορισμένη ηλιοφάνεια κατά τους χειμερινούς μήνες, όπως οι ΗΠΑ και ο Καναδάς, χρησιμοποιούνται επίσης τρόφιμα εμπλουτισμένα με βιταμίνη D, μεταξύ άλλων δημητριακά και γαλακτοκομικά προϊόντα.

Η υπερβολική πρόσληψη βιταμίνης D, πάντως, δεν είναι ακίνδυνη. Τουναντίον. Η κατανάλωση περισσότερων από 4.000 IU, δηλαδή 100 μικρογραμμάρια, ημερησίως θεωρείται δυνητικά επιβλαβής, καθώς μπορεί να προκαλέσει υπερασβεστιαιμία και να οδηγήσει σε βλάβες στα οστά, τα νεφρά και την καρδιά.

Το «λίγο και συχνά» είναι το κλειδί

Έναν αιώνα μετά την εποχή που το μαύρισμα της Κοκό Σανέλ έκανε την ηλιοθεραπεία μόδα, η επιστήμη έχει καταλήξει σε μια πιο σύνθετη εικόνα. Ο ήλιος δεν είναι ούτε εχθρός ούτε κάτι στο οποίο μπορούμε να εκτιθέμεθα χωρίς όρια. Η ισορροπία βρίσκεται στη διάρκεια και στη συχνότητα της έκθεσης, αλλά και στην προστασία που λαμβάνουμε. Όπως συνοψίζει η Ρεμπέκα Μέισον, το «λίγο και συχνά» είναι η καλύτερη προσέγγιση.

Πηγή: skai.gr

Διαβάστε τις Ειδήσεις σήμερα και ενημερωθείτε για τα πρόσφατα νέα.
Ακολουθήστε το Skai.gr στο Google News και μάθετε πρώτοι όλες τις ειδήσεις.