Πράσινη μετάβαση ή στρατηγική υποχώρηση; Η Κίνα επενδύει, οι ΗΠΑ αποσύρονται

Η αμερικανική κυβέρνηση ανακοίνωσε την αποχώρησή της από 66 διεθνείς οργανισμούς, εκ των οποίων οι 31 ανήκουν στα Ηνωμένα Έθνη. Μεταξύ αυτών περιλαμβάνονται ο UN Energy και η Σύμβαση-Πλαίσιο των Ηνωμένων Εθνών για την Κλιματική Αλλαγή (UNFCCC), ενώ είναι η δεύτερη φορά κατά τη διάρκεια της θητείας του Ντόναλντ Τραμπ που οι Ηνωμένες Πολιτείες αποχωρούν από τη Συμφωνία των Παρισίων για το Κλίμα.

Ταυτόχρονα, τα νεότερα εμπορικά στοιχεία από την Κίνα καταδεικνύουν απότομη αύξηση των εξαγωγών προϊόντων της πράσινης βιομηχανίας.

Οι εξαγωγές στους τρεις βασικούς πράσινους κλάδους της – ηλεκτρικά οχήματα, μπαταρίες ιόντων λιθίου και φωτοβολταϊκά πλαίσια – αυξήθηκαν κατά 27,1%, ενώ οι εξαγωγές εξοπλισμού αιολικής ενέργειας εκτινάχθηκαν κατά 48,7%.

Υπό αυτό το πρίσμα, ανακύπτει ένα κρίσιμο ερώτημα: μήπως οι Ηνωμένες Πολιτείες, απομακρυνόμενες από την παγκόσμια πράσινη μετάβαση, παραβλέπουν μια μείζονα οικονομική και τεχνολογική ευκαιρία;

Κρίσιμα ορυκτά, σπάνιες γαίες και πράσινες τεχνολογίες

Καθώς η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται από την Τρίτη στην Τέταρτη Βιομηχανική Επανάσταση, διαμορφώνεται ένα νέο παραγωγικό και τεχνολογικό περιβάλλον, στο οποίο η τεχνητή νοημοσύνη και η πράσινη ανάπτυξη λειτουργούν ως κεντρικοί καταλύτες, οικοδομώντας πάνω στον προηγούμενο ψηφιακό μετασχηματισμό.

Παράλληλα, ο αμυντικός τομέας προσαρμόζεται ταχύτατα σε αυτές τις εξελίξεις, υιοθετώντας πρότυπα σύγχρονου πολέμου που βασίζονται σε αυτόνομα μη επανδρωμένα συστήματα και τεχνολογίες χαμηλής ανιχνευσιμότητας.

Ένα κοινό νήμα φαίνεται να συνδέει όλα τα προηγούμενα: η αυξανόμενη σημασία των κρίσιμων ορυκτών πρώτων υλών. Η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναγνωρίσει επισήμως αυτή την πραγματικότητα μέσω του EU Critical Raw Materials Act, το οποίο προσδιορίζει 34 υλικά ως κρίσιμα, εκ των οποίων 17 χαρακτηρίζονται περαιτέρω ως στρατηγικά, με βάση την υψηλή οικονομική τους σημασία και τον αυξημένο κίνδυνο εφοδιασμού.

Η Κίνα κατέχει ήδη ηγετική θέση σε μεγάλο μέρος αυτού του φάσματος υλικών που βρίσκονται στον πυρήνα των σημερινών αγορών πράσινης τεχνολογίας. Πρόκειται για μια θέση ισχυρής συγκέντρωσης δυναμικότητας, η οποία δύσκολα μπορεί να ανατραπεί στο άμεσο μέλλον.

Συγκεκριμένα, η Κίνα κατέχει το 40-45% της παγκόσμιας δυναμικότητας διύλισης χαλκού, άνω του 60% της χημικής επεξεργασίας νικελίου ποιότητας μπαταρίας (nickel sulphate), 50-70% της χημικής επεξεργασίας κοβαλτίου (chemicals & sulphates) και 60-70% της χημικής επεξεργασίας λιθίου.

Επιπροσθέτως, σχεδόν το σύνολο της παγκόσμιας παραγωγής σφαιρικού γραφίτη ποιότητας μπαταρίας πραγματοποιείται στην Κίνα, ενώ η χώρα συγκεντρώνει περίπου το 95–98% της προσφοράς εξευγενισμένου γραφίτη.

Παράλληλα, συγκεντρώνει το μεγαλύτερο μερίδιο της μεταλλουργικής και χημικής επεξεργασίας πυριτίου, αντιπροσωπεύοντας άνω του 70% της παγκόσμιας παραγωγής πολυπυριτίου.

Επιπλέον, παράγει περίπου το 60% της παγκόσμιας εξόρυξης σπάνιων γαιών συνολικά και συγκεντρώνει το 85–92% της δυναμικότητας επεξεργασίας και διαχωρισμού.

Για τις σπάνιες γαίες που χρησιμοποιούνται σε μόνιμους μαγνήτες (Nd, Pr, Dy, Tb), η συγκέντρωση δυναμικότητας είναι εντονότερη: στην επεξεργασία των Nd και Pr υπερβαίνει το 90%, ενώ για τα κρίσιμα Dy και Tb προσεγγίζει το 100%.

Η παγκόσμια παραγωγή μαγνητών NdFeB συγκεντρώνεται σε ποσοστό περίπου 90% στην Κίνα.

Για τους μαγνήτες υψηλής απόδοσης, η δομή της αγοράς αποκτά χαρακτηριστικά εξαιρετικά περιορισμένου ανταγωνισμού, κάτι το οποίο η Κίνα φρόντισε να καταστήσει σαφές κατά τον εμπορικό διαξιφισμό με τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Ακόμη και αν υπάρξει μερική διαφοροποίηση της παγκόσμιας αλυσίδας τροφοδοσίας τα επόμενα έτη στις ελαφρές σπάνιες γαίες, η αντίστοιχη διαφοροποίηση στις βαριές παραμένει εξαιρετικά δύσκολη.

Το 2024, η παγκόσμια παραγωγή φωτοβολταϊκών πάνελ ανήλθε περίπου στα 726 GW, με την Κίνα να παράγει 627 GW, δηλαδή περίπου το 86% του συνόλου. Οι Ηνωμένες Πολιτείες παρήγαγαν μόλις 23 GW, που αντιστοιχεί σε περίπου 3% παγκοσμίως.

Στις παγκόσμιες παραδόσεις ανεμογεννητριών, με κριτήριο την εγκατεστημένη ισχύ, η κινεζική παραγωγή αντιστοιχεί στο 72% της αγοράς, ενώ το αντίστοιχο ποσοστό για τις ΗΠΑ διαμορφώνεται στο 4,1%.

Από τα περίπου 14,1–14,3 εκατ. ηλεκτρικά οχήματα (BEVs και PHEVs) που παρήχθησαν το ίδιο έτος, σχεδόν τα δύο τρίτα (63%) κατασκευάστηκαν στην Κίνα, έναντι 9% στις Ηνωμένες Πολιτείες και 17% στην Ευρωπαϊκή Ένωση.

Σημειώνεται ότι το 2024 τα ηλεκτρικά αυτοκίνητα αντιπροσώπευσαν περίπου το 18-19% της συνολικής παγκόσμιας παραγωγής αυτοκινήτων.

Επεκτεινόμενες αγορές

Η διευρυνόμενη διείσδυση των πράσινων τεχνολογιών στην παγκόσμια οικονομία καθιστά ολοένα και περισσότερο οικονομικά βιώσιμες τις επενδύσεις, τόσο σε παραγωγική δυναμικότητα, όσο και στην προσαρμογή των ενεργειακών συστημάτων.

Στον τομέα της ηλεκτρικής ενέργειας, οι ανανεώσιμες πηγές αντιστοιχούσαν περίπου στο 32% της παγκόσμιας ηλεκτροπαραγωγής το 2024. Η Ε.Ε. εμφανίζει σημαντικά υψηλότερο μερίδιο, περί το 47%, ενώ η Ασία κινείται μεταξύ 26% και 28%. Η Νότια Αμερική ξεχωρίζει σε παγκόσμιο επίπεδο, με τις ανανεώσιμες πηγές να υπερβαίνουν το 60% της συνολικής ηλεκτροπαραγωγής.

Οι ανανεώσιμες πηγές ενέργειας δεν έχουν ακόμη επιτύχει ομοιόμορφη διείσδυση στους τομείς της θέρμανσης και ψύξης, της βιομηχανίας και των μεταφορών.

Παρ’ όλα αυτά, το μερίδιό τους προβλέπεται να συνεχίσει να αυξάνεται σε όλους τους ενεργειακούς τομείς έως το 2030, με ετερογενείς ρυθμούς υιοθέτησης, οι οποίοι αντανακλούν τεχνολογικούς, οικονομικούς και ρυθμιστικούς περιορισμούς ανά κλάδο.

Ενδεικτικό παράδειγμα αποτελούν τα ηλεκτρικά οχήματα (EVs), τα οποία αποτυπώνουν τόσο τη συνεχιζόμενη πράσινη μετάβαση όσο και τις οικονομικές ευκαιρίες που αυτή δημιουργεί. Το μερίδιο των EVs στις πωλήσεις νέων αυτοκινήτων αυξήθηκε ραγδαία την τελευταία δεκαετία, από μόλις 1-2% το 2014 σε άνω του 20% το 2024.

Το αυτοκινητοβιομηχανικό οικοσύστημα

Η αυτοκινητοβιομηχανία προσφέρει ένα εύγλωττο παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η πράσινη μετάβαση εξελίσσεται εντός ενός ευρύτερου βιομηχανικού οικοσυστήματος, το οποίο χαρακτηρίζεται από λειτουργική αλληλεξάρτηση με τη συμβατική μεταποίηση.

Το 2024, η Κίνα αντιπροσώπευε περίπου το 31% της παγκόσμιας παραγωγής οχημάτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης (ICE), ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες και η Ιαπωνία παρήγαγαν από περίπου 12% η καθεμία και η Γερμανία περίπου 7%.

Το συνδυασμένο μέγεθος της παραγωγής ηλεκτρικών οχημάτων (EVs) και οχημάτων με κινητήρα εσωτερικής καύσης (ICEs) οδήγησε το 2025 σε ένα ιστορικό σημείο καμπής, καθώς οι κινεζικές αυτοκινητοβιομηχανίες προβλέπεται να ξεπεράσουν για πρώτη φορά τις ιαπωνικές στις παγκόσμιες συνολικές πωλήσεις νέων αυτοκινήτων.

Το συγκριτικό πλεονέκτημα της Κίνας δεν εδράζεται αποκλειστικά στη ραγδαία επέκταση του τομέα των ηλεκτρικών οχημάτων, αλλά στην ικανότητά της να λειτουργεί παράλληλα την παραγωγή EVs και ICEs.

Αυτό το διττό παραγωγικό μοντέλο στηρίζεται σε κοινές γραμμές παραγωγής, αρθρωτές (modular) αρχιτεκτονικές σχεδιασμού και παραγωγής, σε επικαλυπτόμενες πλατφόρμες, καθώς και σε κοινούς προμηθευτές και αλυσίδες τροφοδοσίας πρώτων υλών.

Σε επίπεδο εργασίας, η δομή αυτή επιτρέπει την υψηλή αξιοποίηση του εργατικού δυναμικού, τη διατήρηση της συνολικής απασχόλησης και τη διευκόλυνση της αποτελεσματικής μεταφοράς δεξιοτήτων μεταξύ διαφορετικών παραγωγικών διαδικασιών.

Επιπροσθέτως, το ολοκληρωμένο αυτοκινητοβιομηχανικό οικοσύστημα της Κίνας της επιτρέπει να απευθύνεται ταυτόχρονα τόσο σε ανεπτυγμένες, όσο και σε αναδυόμενες αγορές, προσαρμόζοντας το μείγμα προϊόντων σε διαφορετικά επίπεδα εισοδήματος, ρυθμιστικά καθεστώτα και καταναλωτικές προτιμήσεις.

Αντί να ακολουθεί μια λογική «EVs έναντι ICEs», η Κίνα έχει αναπτύξει ένα ολιστικό βιομηχανικό σύστημα στον τομέα της αυτοκινητοβιομηχανίας, στο οποίο οι ηλεκτρικές και οι συμβατικές τεχνολογίες συνυπάρχουν και ενισχύουν τη συνολική βιομηχανική ισχύ.

Όταν η πράσινη μετάβαση γίνεται πολλαπλασιαστής ισχύος

Ο Ντόναλντ Τραμπ προωθεί μια θεώρηση μηδενικού αθροίσματος στην οικονομική και περιβαλλοντική πολιτική: πετρέλαιο έναντι ανεμογεννητριών, οχήματα εσωτερικής καύσης έναντι ηλεκτρικών αυτοκινήτων.

Η λογική αυτή αντιμετωπίζει την ενεργειακή μετάβαση ως απειλή και όχι ως στρατηγική επιλογή.

Η Κίνα ακολουθεί μια διαφορετική στρατηγική προσέγγιση, όπως καταδεικνύεται χαρακτηριστικά από την αυτοκινητοβιομηχανία.

Καθώς η ενεργειακή ζήτηση προβλέπεται να αυξηθεί κατά την επόμενη δεκαετία, η ατμοσφαιρική ρύπανση επιβάλλει σοβαρά οικονομικά κόστη στα αστικά κέντρα υψηλής πληθυσμιακής πυκνότητας και οι τεχνολογίες τεχνητής νοημοσύνης αυξάνουν τη ζήτηση για κρίσιμα ορυκτά, η Κίνα έχει ήδη εντάξει τις πράσινες τεχνολογίες στο βιομηχανικό της περιβάλλον.

Η ενσωμάτωση αυτή ξεκίνησε πριν από περισσότερο από μία δεκαετία μέσω στρατηγικού σχεδιασμού στο πλαίσιο της πρωτοβουλίας Made in China 2025 – ενός εθνικού βιομηχανικού σχεδίου που παρουσιάστηκε το 2015 με στόχο την αναβάθμιση της τεχνολογικής και παραγωγικής βάσης της Κίνας και το οποίο περιέλαβε, μεταξύ άλλων, την ανάπτυξη της ηλεκτροκίνησης, την ενίσχυση της ενεργειακής αποδοτικότητας στη βιομηχανική παραγωγή και τη μετάβαση σε καθαρότερες και αποδοτικότερες βιομηχανικές διεργασίες.

Με την επέκταση των πράσινων αγορών και των επενδύσεων, η Κίνα κεφαλαιοποίησε αυτή την πρώιμη ενσωμάτωση, επιτυγχάνοντας ανώτερη βιομηχανική κλίμακα, ενισχυμένη εξαγωγική δυναμική και δομικά παγιωμένες οικονομικές αποδόσεις, σε σχέση με τις ΗΠΑ.

Παρότι οι άμεσες συγκρίσεις ως προς τη συνολική κερδοφορία ή τη γενική ενεργειακή ασφάλεια παραμένουν μεθοδολογικά σύνθετες, τα διαθέσιμα δεδομένα αποδεικνύουν ότι η μεγάλης κλίμακας ανάπτυξη των πράσινων τεχνολογιών από την Κίνα έχει ενισχύσει την ικανότητα επέκτασης του ενεργειακού της συστήματος, έχει βελτιώσει τις εμπορικές της επιδόσεις και έχει αυξήσει τη δημιουργία αξίας σε ολόκληρο το βιομηχανικό της οικοσύστημα.

Υπό αυτή την έννοια, τα οφέλη της Κίνας από τις πράσινες τεχνολογίες δεν αποτυπώνονται ως στενά λογιστικά κέρδη, αλλά ως συστημικές αποδόσεις που αντανακλώνται στην ανταγωνιστικότητα, την αποδοτικότητα κόστους και το βάθος της βιομηχανικής της βάσης.

Η Κίνα υπερβαίνει πλέον τα όρια του παραδοσιακού ρόλου της ως «εργοστάσιο του κόσμου» και ενοποιεί τον σχεδιασμό και την παραγωγή μεγάλης κλίμακας εντός του ενιαίου βιομηχανικού οικοσυστήματος της Τέταρτης Βιομηχανικής Επανάστασης, το οποίο χαρακτηρίζεται από την εκτεταμένη ενσωμάτωση τεχνολογιών τεχνητής νοημοσύνης.

Στο οικοσύστημα αυτό η πράσινη μετάβαση – την οποία έχει ενσωματώσει αποτελεσματικά στο παραγωγικό της υπόδειγμα, σε αντίθεση με τις Ηνωμένες Πολιτείες – λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής ισχύος.

Ως αποτέλεσμα, η Κίνα αποκτά σαφές συγκριτικό πλεονέκτημα σε επίπεδο βιομηχανικής οργάνωσης, κλίμακας και συστημικής ανταγωνιστικότητας.

* Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής