Τεχνητή νοημοσύνη και αλγοριθμική διοίκηση
Τoυ Αντώνη Παπαργύρη, διδάκτορα Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας, του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών
ΟΙ ΕΦΑΡΜΟΓΕΣ τεχνητής νοημοσύνης (Τ.Ν.) έγιναν ευρέως γνωστές μέσω δημοφιλών προϊόντων, όπως το ChatGPT, το οποίο από την πρώτη δημόσια διάθεσή του, τον Νοέμβριο του 2022, κατέδειξε τις δυνατότητες της μηχανικής μάθησης και των Μεγάλων Γλωσσικών Μοντέλων (LLMs) στη φυσική γλώσσα.
Η ευρύτερη επιστημονική αναγνώριση της συνεισφοράς της Τ.Ν. ήρθε λίγο αργότερα, με το Νόμπελ Χημείας 2024, που απονεμήθηκε για τη χρήση αλγορίθμων στην πρόβλεψη της δομής πρωτεϊνών.
ΈΚΤΟΤΕ, η Τ.Ν. έχει ενσωματωθεί σε πληθώρα τεχνολογιών: από εφαρμογές παραγωγής κειμένου, εικόνας και βίντεο, μέχρι συστήματα αυτόνομης πλοήγησης, πρόβλεψης κινδύνων, ανάλυσης αγορών και ιατρικής διάγνωσης.
Παράλληλα, πολλές καθιερωμένες ψηφιακές υπηρεσίες εμπλουτίζονται με αλγόριθμους μάθησης, μετατρέποντας την Τ.Ν. σε οριζόντια τεχνολογία που διαπερνά το σύνολο των οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων.
ΣΤΟ ΕΠΙΧΕΙΡΗΣΙΑΚΟ περιβάλλον, η Τ.Ν. προβάλλεται ως καταλύτης για τη λήψη αποφάσεων, εγκαινιάζοντας μια νέα οργανωσιακή πρακτική: την Αλγοριθμική Διοίκηση.
Θεωρητικά, τα συστήματα Τ.Ν. μπορούν να υποστηρίξουν την επιλογή και αξιολόγηση προσωπικού, την ανίχνευση ταλέντων και κινδύνων στελέχωσης, τη βελτιστοποίηση πόρων, την προληπτική δράση σε θέματα ασφάλειας, την ανάλυση πελατειακών τάσεων και τη διαχείριση επιχειρησιακού ρίσκου.
Με λίγα λόγια, η Αλγοριθμική Διοίκηση υπόσχεται το άμεσο προνόμιο της ποιοτικής και ποσοτικής αύξησης της παραγωγικότητας, τη μείωση του κόστους, και την ελαχιστοποίηση των κινδύνων. Ακούγεται πράγματι δελεαστικό. Είναι όμως έτσι;
Η ΒΕΒΙΑΣΜΕΝΗ υιοθέτηση εφαρμογών ΤΝ σε έναν οργανισμό αναπόφευκτα διαταράσσει τη λειτουργία του.
Και αυτό όχι τόσο γιατί το βάρος στη λήψη αποφάσεων μετατοπίζεται σε αλγορίθμους όσο γιατί μετασχηματίζει την εργασιακή σχέση, ψυχολογία και τις προοπτικές απόδοσης των εργαζομένων.
Μια απότομη αλλαγή στην εταιρική ταυτότητα προς μια πιο αλγοριθμικά καθοδηγούμενη μορφή εργασίας μπορεί να οδηγήσει τους εργαζόμενους σε υποβάθμιση της ποιότητας της εργασίας τους και σε παραμέληση της κριτικής τους σκέψης, αλλά και την ικανότητά τους να αξιολογούν τους κινδύνους και τις ευκαιρίες του εργασιακού τους περιβάλλοντος.
ΧΑΡΑΚΤΗΡΙΣΤΙΚΟ παράδειγμα αποτελεί η υπόθεση της Deloitte στην Αυστραλία, όπου μία έκθεση που παρήχθη με εργαλεία Τ.Ν. παραδόθηκε χωρίς επαλήθευση, περιέχοντας σοβαρά σφάλματα και ανύπαρκτες πηγές.
Παρόμοια περιστατικά, ιδιαίτερα στον νομικό κλάδο, έχουν πλήξει την αξιοπιστία επαγγελματιών, λόγω των ψευδών τεκμηρίων (hallucinations) των LLMs.
Αν και αυτές οι τεχνικές αδυναμίες αναμένεται να μειωθούν με την εξέλιξη της τεχνολογίας, το πρόβλημα δεν εξαντλείται σε αυτές.
Τα μοντέλα Τ.Ν. αντανακλούν την ποιότητα, την ποικιλομορφία και τις προκαταλήψεις των δεδομένων εκπαίδευσής τους, καθώς και τη σαφήνεια των ερωτημάτων που λαμβάνουν.
Ένα μεροληπτικό σύστημα ή μια κακώς διατυπωμένη εντολή μπορεί να οδηγήσει σε πειστικά, αλλά λανθασμένα συμπεράσματα.
Γίνεται εμφανής, λοιπόν, η σημασία του ανθρώπινου παράγοντα.
ΣΤΟ MIT SLOAN SYMPOSIUM 2025 αναδείχθηκαν συχνά στρατηγικά λάθη των
επιχειρήσεων: υπερεκτίμηση των δυνατοτήτων της Τ.Ν., περιορισμένη συμμετοχή του ανθρώπινου δυναμικού, ανεπαρκής ανάλυση κινδύνων και υποτίμηση της ανθρώπινης εμπειρίας.
Τα αποτελέσματα περιλαμβάνουν χαμηλής ποιότητας παραγόμενο περιεχόμενο (AI slop), αυξημένη ασύμμετρη πληροφόρηση, δυσκολία στην εκτίμηση ρίσκου και εντεινόμενη ψυχολογική πίεση, καθώς η εργασία παρακολουθείται και αξιολογείται αδιαλείπτως, μέσω αδιαφανών αλγοριθμικών προτύπων.
ΚΟΙΝΟΣ ΠΑΡΟΝΟΜΑΣΤΗΣ όλων των παραπάνω είναι η αντιμετώπιση της Τ.Ν. ως απλού εργαλείου, ικανού να αυτοματοποιήσει μέρος από ή ολόκληρες επιχειρηματικές διαδικασίες ενός οργανισμού.
Στην πραγματικότητα, η Τ.Ν. είναι μια μετα-τεχνολογία που διαταράσσει τον τρόπο
λήψης αποφάσεων, μετασχηματίζει τις πρακτικές εργασίας και δημιουργεί ένα νέο πλαίσιο εργασίας και διακυβέρνησης.
ΓΙΑ ΝΑ ΕΝΙΣΧΥΘΟΥΝ η διαφάνεια, η λογοδοσία και η ηθική του πλαισίου αυτού, η Ευρωπαϊκή Ένωση δημοσίευσε, το 2019, τις Κατευθυντήριες Γραμμές για Αξιόπιστη Τ.Ν., βασισμένες σε επτά αρχές: ανθρώπινη εποπτεία, τεχνική ασφάλεια, διαφάνεια, μη διάκριση, προστασία δεδομένων, κοινωνική και περιβαλλοντική ευημερία και λογοδοσία.
Το πλαίσιο αυτό ενισχύεται με τον Κανονισμό AI Act, που τέθηκε σε εφαρμογή το 2024 και θα ισχύσει πλήρως έως το 2026.
Στην Ελλάδα, το Σχέδιο για τη Μετάβαση στην ΤΝ (2024) ευθυγραμμίζεται με αυτές τις ευρωπαϊκές κατευθύνσεις.
ΚΕΝΤΡΙΚΗ έννοια όλων των παραπάνω είναι η Υπεύθυνη Τ.Ν. (Responsible AI): ένα σύνολο αρχών και πρακτικών που διασφαλίζουν ότι τα συστήματα Τ.Ν. είναι δίκαια, διαφανή, ασφαλή και ελεγχόμενα.
Η υπεύθυνη και αποτελεσματική χρήση της Τ.Ν. δεν αποτελεί απλώς ζήτημα συμμόρφωσης με κανονιστικά πλαίσια.
Πρωτίστως, απαιτεί συνδυασμό δεξιοτήτων, όπως τεχνολογική παιδεία, αναλυτική σκέψη, δημιουργικότητα αλλά και ενσυναίσθηση, ανθεκτικότητα και ευελιξία.
Αυτό υπογραμμίζει και η μελέτη Το Μέλλον της Εργασίας & των Δεξιοτήτων στην Ελλάδα 2024-2030.
Η ουσιαστική αξιοποίηση της Τ.Ν. δεν είναι μόνο ζήτημα κανονιστικής συμμόρφωσης, αλλά επένδυση στη γνώση και στην υπεύθυνη χρήση της τεχνολογίας.
ΓΙΝΕΤΑΙ αντιληπτό ότι, αν και το νέο θεσμικό πλαίσιο διαμορφώνει γερές βάσεις για ένα σύστημα αρχών και δεοντολογικής διακυβέρνησης της Τ.Ν., η ουσιαστική αξιοποίηση της Τ.Ν. εξαρτάται από το επίπεδο ευαισθητοποίησης των τελικών χρηστών της.
Ως εκ τούτου, θα πρέπει να οριστούν στοχευμένες οριζόντιες δράσεις για τον εμπλουτισμό των προγραμμάτων μαθημάτων και σπουδών με την ένταξη θεματικών όπως ο αλφαβητισμός σε θέματα Τ.Ν. (AI literacy), ηθική της Τ.Ν. και ανάλυση δεδομένων.
Παράλληλα, θα πρέπει να υποστηριχθούν προγράμματα εκπαίδευσης για εργαζόμενους (upskilling) σε θέματα Υπεύθυνης Τ.Ν. και Αλγοριθμικής Διοίκησης.
Για τις επιχειρήσεις αυτό δεν είναι απλώς ηθική υποχρέωση. Αποτελεί και στρατηγικό πλεονέκτημα, καθώς ενισχύει την εμπιστοσύνη των εργαζομένων, των πελατών και των ρυθμιστικών αρχών.
