Τελικά ποιος είναι ο λόγος για τον πόλεμο στο Ιράν; Εξαρτάται ποιον από την ομάδα Τραμπ θα ρωτήσεις

«Είμαστε απολύτως νηφάλιοι» δήλωσε τη Δευτέρα ο Αμερικανός υπουργός Άμυνας Πιτ Χέγκσεθ, επιμένοντας ότι η επιχείρηση των ΗΠΑ κατά του Ιράν έχει «σαφείς στόχους» και ότι για τους Αμερικανούς στρατιώτες «η αποστολή είναι πολύ, πολύ ξεκάθαρη».

Μόνο που, για την κοινή γνώμη, τους συμμάχους και τις αγορές, η εικόνα δεν είναι καθόλου ξεκάθαρη. Αντίθετα, καθώς η Ουάσιγκτον εμπλέκεται στη σοβαρότερη στρατιωτική της επιχείρηση των τελευταίων δύο δεκαετιών, το μήνυμα της κυβέρνησης δείχνει να αλλάζει από ώρα σε ώρα, όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του το CNN. 

Πριν από τα πλήγματα του Σαββάτου, η αμερικανική πλευρά απέφυγε να παρουσιάσει ένα συνεκτικό πλαίσιο στόχων και κινήτρων. Και από τότε, η «μετατόπιση των δοκαριών» έγινε σχεδόν καθημερινή πρακτική: νέες αιτιολογήσεις, νέα περιγραφή της απειλής, νέα στόχευση, ακόμη και διαφορετική ανάγνωση του ίδιου γεγονότος – της δολοφονίας του ανώτατου ηγέτη Αλί Χαμενεΐ.

Η «πυρηνική απειλή» που αλλάζει μορφή

Η πιο εντυπωσιακή εξέλιξη αφορά τον τρόπο με τον οποίο η κυβέρνηση περιγράφει την πυρηνική απειλή. Παρότι ο Ντόναλντ Τραμπ είχε περάσει μήνες διαβεβαιώνοντας ότι τα προηγούμενα χτυπήματα του Ιουνίου είχαν «εξαλείψει» το ιρανικό πυρηνικό πρόγραμμα, τις τελευταίες ημέρες το αφήγημα επανήλθε – και μάλιστα με δραματικούς τόνους.

Ο ειδικός απεσταλμένος του Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, ισχυρίστηκε στις 22 Φεβρουαρίου ότι το Ιράν εμπλούτιζε ουράνιο «πολύ πάνω» από το όριο ειρηνικής χρήσης και ότι ενδεχομένως απείχε «περίπου μία εβδομάδα» από την απόκτηση υλικού κατάλληλου για κατασκευή βόμβας. Λίγες ημέρες αργότερα, ο Τραμπ ανέβασε ακόμη περισσότερο τον πήχη, λέγοντας στο διάγγελμά του ότι το Ιράν αναπτύσσει διηπειρωτικούς πυραύλους που «σύντομα» θα μπορούν να πλήξουν τις Ηνωμένες Πολιτείες.

Στη συνέχεια, ωστόσο, ήρθαν οι αντιφάσεις από το εσωτερικό της ίδιας της κυβέρνησης. Ο υπουργός Εξωτερικών Μάρκο Ρούμπιο εμφανίστηκε να αποδομεί τη ρητορική Γουίτκοφ, λέγοντας ότι το Ιράν «δεν εμπλουτίζει αυτή τη στιγμή», αλλά προσπαθεί να επανεκκινήσει το πρόγραμμα με άλλους τρόπους. Παράλληλα, αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών – με βάση δημόσια διαθέσιμες αναφορές – δεν φέρονται να στήριζαν το αφήγημα περί άμεσης, επικείμενης δυνατότητας πλήγματος στην αμερικανική ενδοχώρα.

Και τη Δευτέρα, ο Χέγκσεθ έδωσε μια τρίτη εκδοχή: δεν μίλησε ούτε για ουράνιο «μια εβδομάδα πριν την κρίσιμη μάζα», ούτε για διηπειρωτικούς πυραύλους «έτοιμους σύντομα», αλλά για συσσώρευση «συμβατικών» όπλων – πυραύλων και drones – που λειτουργούσαν ως ένα είδος «ασπίδας» ώστε το Ιράν να μπορέσει αργότερα να επανεκκινήσει τις πυρηνικές του φιλοδοξίες.

Δηλαδή, από «άμεσος κίνδυνος», η απειλή μετατοπίζεται σε «δημιουργία προϋποθέσεων». Πρόκειται για μεγάλη υποχώρηση σε σχέση με όσα είχαν ειπωθεί τις προηγούμενες ημέρες.

LIVE: Απειλές Φρουρών κατά πάντων, σαρωτικά πλήγματα από ΗΠΑ σε 1.250 στόχους και 11 πλοία

Η «επικείμενη επίθεση» που… δεν ήταν

Το ίδιο μοτίβο εμφανίστηκε και στο επιχείρημα ότι το Ιράν ετοιμαζόταν να χτυπήσει αμερικανικές δυνάμεις στη Μέση Ανατολή. To Σάββατο, υψηλόβαθμος αξιωματούχος υποστήριξε ότι υπήρχαν ενδείξεις πως το Ιράν θα μπορούσε να επιτεθεί «ακόμη και προληπτικά» και ότι ο Τραμπ δεν θα επέτρεπε οι αμερικανικές δυνάμεις να «απορροφήσουν πλήγμα» από συμβατικούς πυραύλους.

Όμως στη συνέχεια το επιχείρημα «μαλάκωσε», σχολιάζει το CNN: σύμφωνα με νεότερη γραμμή που υιοθέτησε ο Ρούμπιο, η «επικείμενη απειλή» ήταν ότι, αν το Ιράν δεχόταν επίθεση από Ισραήλ ή ΗΠΑ, θα απαντούσε – άρα οι ΗΠΑ έπρεπε να δράσουν πρώτες για να μην δεχθούν την απάντηση.

Η διαφορά δεν είναι λεπτομέρεια: άλλο πράγμα είναι η αποτροπή ενός άμεσου, σχεδιαζόμενου πλήγματος και άλλο η προληπτική δράση απέναντι σε μια πιθανή αντίδραση σε επίθεση τρίτων. Και αυτή η διάκριση επηρεάζει τόσο τη νομιμοποίηση στη δημόσια σφαίρα όσο και τα νομικά επιχειρήματα διεθνώς.

«Αλλαγή καθεστώτος» ή όχι;

Το τρίτο μέτωπο αντιφάσεων είναι ο στόχος της αλλαγής καθεστώτος. Στις πρώτες ώρες μετά τα πλήγματα, ο Τραμπ έδωσε ένα μήνυμα που «φλέρταρε» ανοιχτά με την αλλαγή εξουσίας, απευθυνόμενος στην αντιπολίτευση και καλώντας τους Ιρανούς να «πάρουν τη χώρα τους». Η ρητορική ήταν πολιτική, όχι μόνο στρατιωτική.

Ωστόσο, λίγες ημέρες μετά, ο Χέγκσεθ δήλωσε ρητά ότι «αυτός δεν είναι πόλεμος αλλαγής καθεστώτος» – για να προσθέσει αμέσως μετά μια φράση που ακυρώνει την προηγούμενη: «αλλά το καθεστώς θα αλλάξει», αφήνοντας να εννοηθεί ότι το αποτέλεσμα είναι ευκταίο.

Ο Ρούμπιο, από την πλευρά του, κινήθηκε σε ενδιάμεσο τόνο: δεν θα «λυπόταν» αν υπάρξει αλλαγή, αλλά ο επίσημος στόχος – είπε – είναι η αποδυνάμωση της βαλλιστικής ικανότητας του Ιράν.

Ακόμη πιο χαρακτηριστικό είναι το μπρος-πίσω για τη δολοφονία του Χαμενεΐ. Ο Τραμπ εμφανίστηκε να λέει «τον πρόλαβα», όμως στελέχη του στρατοπέδου του υποστήριξαν στη συνέχεια ότι οι ΗΠΑ «δεν στόχευαν» την ιρανική ηγεσία, με τον Χέγκσεθ να αποδίδει την επιχείρηση στο Ισραήλ. Η προσπάθεια αποστασιοποίησης από την πιο «καθεστωτική» πράξη – τον αποκεφαλισμό της κορυφής – δείχνει νευρικότητα για το πού οδηγεί ο πόλεμος.

Χρονοδιάγραμμα: από «ημέρες» σε «εβδομάδες» και πίσω

Τέλος, δεν υπάρχει σταθερή γραμμή ούτε για τη διάρκεια. Ο Τραμπ έχει μιλήσει κατά καιρούς για «δύο-τρεις ημέρες», για «μια εβδομάδα», για «τέσσερις έως πέντε εβδομάδες», ενώ τη Δευτέρα άφησε να εννοηθεί ότι «η μεγάλη φάση» δεν έχει καν ξεκινήσει. Το αποτέλεσμα είναι διπλό: αφενός δυσκολεύει τη διαχείριση προσδοκιών στο εσωτερικό, αφετέρου αυξάνει τη διεθνή αβεβαιότητα – ειδικά όταν η ενεργειακή ασφάλεια, οι θαλάσσιες οδοί και οι τιμές βρίσκονται ήδη σε αναβρασμό.

Σε έναν πόλεμο, η ασάφεια μπορεί να είναι τακτικό εργαλείο. Όταν όμως μετατρέπεται σε εναλλασσόμενες δικαιολογίες και αντικρουόμενες δηλώσεις κορυφαίων αξιωματούχων, γίνεται στρατηγικό μειονέκτημα. Γιατί το κενό ξεκάθαρου σκοπού δεν το γεμίζουν μόνο οι αντίπαλοι. Το γεμίζουν και οι αγορές – με ασφάλιστρα κινδύνου, ανατιμήσεις και φόβο ότι η επόμενη μέρα δεν έχει σχέδιο.