Θα εξέλθει το Ιράν ισχυρότερο από τον πόλεμο; Ο ρόλος των Στενών του Ορμούζ

Πριν από τον πόλεμο της 28ης Φεβρουαρίου, και λαμβάνοντας υπόψη τον 12ήμερο πόλεμο του περασμένου Ιουνίου, διαμορφώθηκαν δύο βασικά αφηγήματα που επιχείρησαν να προβλέψουν και να ερμηνεύσουν την πιθανή του έκβαση.

Το πρώτο, το οποίο φέρεται να προωθήθηκε από τον Μπένζαμιν Νετανιάχου και τον επικεφαλής της Μοσάντ Ντέιβιντ Μπαρνέα, προκειμένου να εξασφαλιστεί η συμμετοχή των ΗΠΑ στον πόλεμο, υποστήριζε ότι το ιρανικό καθεστώς ήταν πολιτικά απονομιμοποιημένο, το κράτος οικονομικά εξαντλημένο από τις βαριές κυρώσεις και η κοινωνία σε κατάσταση αναταραχής. Σύμφωνα με αυτή την προσέγγιση, μια εκστρατεία «σοκ και δέους» με εξουδετέρωση της ηγεσίας του Ιράν μέσω στοχευμένου πλήγματος, θα οδηγούσε το καθεστώς σε κατάρρευση, προκαλώντας την ανατροπή του και την ανάδυση μιας νέας τάξης πραγμάτων μέσω της λαϊκής αμφισβήτησης.

Ακόμη και αν οι ιρανικές ένοπλες δυνάμεις αντιστέκονταν αρχικά, η αντίσταση αυτή θα ήταν βραχύβια, καθώς δεν θα μπορούσαν να υποστηρίξουν μια παρατεταμένη σύγκρουση με τις ΗΠΑ.

Αντιθέτως, το δεύτερο αφήγημα —στο οποίο συγκαταλέγονταν, σύμφωνα με πληροφορίες, και φωνές εντός της αμερικανικής διοίκησης και του λεγόμενου «βαθέος κράτους»— υποστήριζε ότι, όπως και στον πόλεμο του περασμένου Ιουνίου, το καθεστώς θα μπορούσε να αντέξει. Δεν θα κατέρρεε και διέθετε ασύμμετρα μέσα για να απαντήσει και να διατηρηθεί σε βάθος χρόνου. Κατά την οπτική αυτή, για το Ιράν, το να μην ηττηθεί θα συνιστούσε από μόνο του μια στρατηγική νίκη. Η επιβίωσή του θα αποτελούσε επιτυχία για το καθεστώς. Ωστόσο, όπως κατέδειξε και η εμπειρία του προηγούμενου πολέμου, η απλή επιβίωση δεν επαρκούσε για την αποκατάσταση της αποτροπής.

Μετά από 40 ημέρες σύγκρουσης, η αποτυχία των Ηνωμένων Πολιτειών και του Ισραήλ να επιτύχουν τους τρεις βασικούς στρατηγικούς στόχους της εκστρατείας —ήτοι την αλλαγή καθεστώτος, την καταστροφή του πυρηνικού προγράμματος και την εξάρθρωση του πυραυλικού προγράμματος—, σε συνδυασμό με την εύθραυστη κατάπαυση του πυρός και την έναρξη έμμεσης διπλωματίας στο Ισλαμαμπάντ, διαμόρφωσαν μια νέα πραγματικότητα. Στο πλαίσιο αυτό, το ιρανικό καθεστώς φαίνεται να εξέρχεται του πολέμου ενισχυμένο.

Ήδη, η ένταξη της κατάστασης στα Στενά του Ορμούζ στην ατζέντα των διαπραγματεύσεων, σε συνδυασμό με την αμερικανική πίεση για συνομιλίες, που φαίνεται να βασίζονται στα δέκα σημεία πρότασης του Ιράν, υποδηλώνουν ότι η Τεχεράνη εισήλθε στη διαπραγμάτευση από θέση σχετικής υπεροχής — θέση την οποία επιδιώκει πλέον να μετατρέψει σε απτά στρατηγικά οφέλη.

Οι κεντρικοί στόχοι του Ιράν

Το Ιράν θέτει τρεις βασικούς στόχους, η επίτευξη των οποίων θα μπορούσε να συνιστά τη δική του στρατηγική επικράτηση στον πόλεμο.

Πρώτον, επιδιώκει την αποκατάσταση των πολιτικών και στρατιωτικών υποδομών που υπέστησαν ζημιές κατά τη διάρκεια της σύγκρουσης — την επισκευή καίριων ενεργειακών και μεταφορικών υποδομών, συμπεριλαμβανομένων εγκαταστάσεων πετρελαίου και φυσικού αερίου, σιδηροδρομικών δικτύων που επλήγησαν, καθώς και την επαναλειτουργία κρίσιμων πυραυλικών βάσεων.

Δεύτερον, στοχεύει στην ανασυγκρότηση της αποτροπής μέσω της μείωσης της αμερικανικής στρατιωτικής παρουσίας στην περιοχή του Περσικού Κόλπου. Έχει ήδη επιφέρει σημαντικές ζημιές σε προηγμένα αμερικανικά οπλικά συστήματα στις 10 κυριότερες αμερικανικές στρατιωτικές εγκαταστάσεις στην περιοχή, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την εξουδετέρωση συστημάτων THAAD, και επιδιώκει να κεφαλαιοποιήσει διπλωματικώς αυτά τα τακτικά επιτεύγματα.

Τρίτον, επιδιώκει την επανεκκίνηση της οικονομίας του τουλάχιστον στα επίπεδα προ του 2012, πριν από την έντονη κλιμάκωση των κυρώσεων. Αυτό δεν αποτελεί απλώς οικονομική φιλοδοξία, αλλά, κατά την ιρανική αντίληψη, ζήτημα εθνικής ασφάλειας. Η αφορμή που οδήγησε τις Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ στο σημείο να επιτεθούν στο Ιράν ήταν η αποδυνάμωση της αποτροπής, η οποία προέκυψε από την επιδεινούμενη εσωτερική οικονομική κατάσταση του Ιράν.

Τα Στενά του Ορμούζ

Η διαμόρφωση ενός νέου status quo στα Στενά του Ορμούζ, στο πλαίσιο του οποίου το Ιράν, σε συντονισμό με το Ομάν, θα μπορεί να εισπράττει τέλη διέλευσης, ενδέχεται να του εξασφαλίσει τα αναγκαία μέσα για την επίτευξη των τριών βασικών στόχων του. Μέσω του ελέγχου των Στενών, το Ιράν μπορεί να δημιουργεί έσοδα για την αποκατάσταση των υποδομών και την επανεκκίνηση της οικονομίας του.

Παράλληλα, δύναται να αξιοποιήσει αυτό το επιχειρησιακό πλαίσιο για να αποσπάσει παραχωρήσεις από την αμερικανική πλευρά σχετικά με τη συνολική αρχιτεκτονική ασφάλειας στην περιοχή. Ταυτόχρονα, επιδιώκει να επανακαθορίσει τις σχέσεις του με τα κράτη του Κόλπου εκτός της αμερικανικής σφαίρας επιρροής. Οι εξελίξεις γύρω από την εκεχειρία και το καθεστώς ναυσιπλοΐας στα Στενά υποδηλώνουν ότι το Ιράν επιδιώκει να διατηρήσει την επιρροή του και τον επιχειρησιακό έλεγχο επί της διέλευσης.

Ο έλεγχος των Στενών του Ορμούζ έχει καταστεί κρίσιμο στρατηγικό πλεονέκτημα για το Ιράν. Για τους λόγους αυτούς, είναι εξαιρετικά δύσκολο για την Τεχεράνη να το εγκαταλείψει, ακόμη και εάν της προταθεί μια ανανεωμένη συμφωνία στα πλαίσια του JCPOA. Στην πράξη, ο έλεγχος των Στενών έχει καταλήξει να λειτουργεί ως ισοδύναμο πυρηνικής αποτροπής για το Ιράν.

Mια νέα συμφωνία τύπου JCPOA με την Ουάσιγκτον ενέχει σημαντικά μειονεκτήματα. Οι ΗΠΑ θεωρούνται αναξιόπιστος εταίρος ως προς την τήρηση συμφωνιών, ενώ το Ισραήλ υιοθετεί πλέον σαφώς πιο επιθετική και ενεργητική στάση απέναντι στην Τεχεράνη σε σύγκριση με το 2015, όταν υπεγράφη η συμφωνία. Παράλληλα, το JCPOA δεν αντιμετωπίζει τις βασικές ανησυχίες ασφάλειας του Ιράν — ζητήματα που η Τεχεράνη θα θέσει σε προτεραιότητα έπειτα από τη γενικευμένη πολεμική σύγκρουση. Το Ιράν αντιλαμβάνεται επίσης ότι ακόμη και αν επιτευχθεί διπλωματική συμφωνία με τις ΗΠΑ, το Ισραήλ δεν θα αποτελεί μέρος της, γεγονός που καθιστά αναγκαία την ύπαρξη μονομερών μηχανισμών διασφάλισης της τήρησης της συμφωνίας· διαφορετικά, το Τελ Αβίβ θα μπορούσε να αξιοποιήσει την επιρροή του εντός των ΗΠΑ για να την υπονομεύσει, όπως συνέβη και με το JCPOA.

Ποια μπορεί να είναι η έκβαση των εξελίξεων;

Συμπερασματικά, οι Ηνωμένες Πολιτείες και το Ισραήλ δεν κατόρθωσαν να επιτύχουν τους στρατηγικούς τους στόχους, ενώ το Ιράν πέτυχε να διασφαλίσει την επιβίωσή του. Ωστόσο, σε αντίθεση με τον σύντομο 12ήμερο πόλεμο του προηγούμενου έτους, το Ιράν επιδιώκει να αξιοποιήσει τον έλεγχο των Στενών του Ορμούζ προκειμένου να αποκτήσει στρατηγικό πλεονέκτημα.

Ο πόλεμος, ως συνέχεια της πολιτικής με άλλα μέσα, συνίσταται τελικά στην επιβολή της πολιτικής βούλησης μέσω της στρατιωτικής ισχύος. Καθώς οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν το πέτυχαν, το Ιράν επιχειρεί πλέον να μετατρέψει την πλεονεκτική του θέση στο πεδίο σε στρατηγικό πλεονέκτημα στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων. Εάν οι διαπραγματεύσεις εξελιχθούν πράγματι στη βάση των 10 θέσεων του Ιράν και ο έλεγχος των Στενών παραμείνει στα χέρια του ιρανικού καθεστώτος, η Τεχεράνη ενδέχεται να μπορεί να διεκδικήσει πειστικά την επικράτηση.

Εάν το πλαίσιο του Ισλαμαμπάντ συνεχίσει να προωθείται, με τη διακριτική πίεση της Κίνας και άλλων δρώντων, το Ιράν θα επιδιώξει την υπέρβαση του αδιεξόδου που χαρακτηρίζει τη θέση του επί 47 έτη στη διεθνή σκηνή, κυρίως μέσω της εγκαθίδρυσης ενός νέου status quo στα Στενά του Ορμούζ.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες ενδέχεται τελικώς να βρεθούν αντιμέτωπες με ένα επικίνδυνο δίλημμα: είτε να κλιμακώσουν, οπότε τα κράτη του Κόλπου και το Ισραήλ θα επωμιστούν το κόστος των αντιποίνων, είτε να αποδεχθούν την ανάδυση του Ιράν από τη σύγκρουση με στρατηγικό πλεονέκτημα. Ωστόσο, καθώς οι εξελίξεις δεν καθορίζονται αποκλειστικά από μονομερείς αποφάσεις της Ουάσιγκτον, το Πεκίνο και η Μόσχα είναι πιθανό να άρουν εν τέλει ένα τέτοιο δίλημμα από το πλαίσιο των διαπραγματεύσεων του Ισλαμαμπάντ, προωθώντας μια συμφωνία περιορισμού του πυρηνικού προγράμματος του Ιράν αλλά και έμπρακτης αναγνώρισης των στρατηγικών του κεκτημένων.

* Μηχανικός ορυκτών πόρων, γεωπολιτικός αναλυτής