Τι μας διδάσκει η Πύλος

Πριν από περίπου 3.200 χρόνια BP (πριν από σήμερα), το μεγαλοπρεπές ανάκτορο του Νέστορα στην Πύλο της Μεσσηνίας κατέρρευσε. Για δεκαετίες, οι αρχαιολόγοι αναρωτιούνταν: τι προκάλεσε την καταστροφή ενός τόσο ισχυρού βασιλείου;

Έχουν δοθεί πολλές απαντήσεις στηριζόμενες σε αντίστοιχες υποθέσεις. Μια ακόμα πιθανή απάντηση «βρέθηκε κρυμμένη» στους σταλακτίτες ενός σπηλαίου που βρίσκεται στην ευρύτερη περιοχή.

Το 2017, μια ομάδα ερευνητών με επικεφαλής τον Martin Finné δημοσίευσε τα αποτελέσματα μιας πρωτοποριακής έρευνας στο PLOS ONE.

Χρησιμοποιώντας προηγμένες τεχνικές χρονολόγησης ουρανίου-θορίου, ανέλυσαν και προσδιόρισαν ηλικίες προσαύξησης σταλακτίτη τις τελευταίες χιλιετίες από το σπήλαιο Μαύρη τρύπα, που βρίσκεται στο νησί Σχίζα με μέση ακρίβεια ±26 έτη (Finné et al., 2017). Τα αποτελέσματα αποκάλυψαν ξηρασία διάρκειας δύο δεκαετιών γύρω στο 3200±30 BP, πριν την καταστροφή του ανακτόρου.

Δύο δεκαετίες ξηρασίας για μια γεωργική/κτηνοτροφική κοινωνία που στηριζόταν για τον βιοπορισμό της στη βροχή ήταν καταστροφικές.

Το ανάκτορο της Πύλου ήταν το κέντρο ενός περίπλοκου οικονομικού συστήματος που διαχειριζόταν γη, κοπάδια και εμπόριο σε ολόκληρη τη Μεσσηνία.

Οι πινακίδες σε Γραμμική Β (Linear B) αποκαλύπτουν λεπτομερώς την οικονομία: καταγραφές λιναριού, ελιάς, σιταριού, προβάτων και εργατών.

Όπως αναφέρεται,  το συγκεντρωτικό διοικητικό σύστημα κατάφερε να επιβιώσει της ξηρασίας, αλλά με τεράστιο κόστος.

Μια δημογραφική αύξηση πρόσθεσε επιπλέον πιέσεις στο γεωργικό σύστημα, ενώ υπάρχουν ενδείξεις και κοινωνικών ταραχών (Finné et al., 2017).

Το πιο εκπληκτικό εύρημα: όταν το ανάκτορο καταστράφηκε γύρω στο 3150-3130 π.Χ., το κλίμα δεν ήταν ξηρό.

Τα δεδομένα δείχνουν πιο υγρές συνθήκες, αν και η περίοδος ξηρότερων συνθηκών διατάραξε το γεωργικό σύστημα που λειτουργούσε κοντά στο όριό του. Η ξηρασία των δύο δεκαετιών είχε ήδη αποδυναμώσει την κοινωνία.

Με την εμφάνιση νέων κρίσεων, πολιτικής αστάθειας, εισβολών, το σύστημα δεν είχε την αντοχή να τις αντιπαλέψει.

Η ξηρασία δεν κατέστρεψε το «ανάκτορο», αλλά το έκανε ευάλωτο. Το μεγαλύτερο μυστήριο είναι γιατί δεν ξαναχτίστηκε ποτέ.

Η κλιματική μελέτη προσφέρει απάντηση: η σταδιακή ξηρασία μετά το 3150 BP μείωσε τις αγροτικές αποδόσεις και διάβρωσε τη βάση για την επανεγκατάσταση κεντρικής εξουσίας.

Μετά την καταστροφή, το κλίμα γινόταν πιο ξηρό για 100-150 χρόνια. Οι αγρότες επιβίωναν, αλλά δεν παρήγαγαν πλεόνασμα. Χωρίς πλεόνασμα, δεν μπορούσε να υπάρξει φορολογία και κεντρική εξουσία.

Η Πύλος δεν ήταν μοναδική περίπτωση. Το 2013, οι Kaniewski και συνεργάτες εξέτασαν παλαιοκλιματικά δεδομένα από Κύπρο και Συρία: η κρίση της Ύστερης Εποχής του Χαλκού συνέπεσε με περίπου μιας 300-ετούς περιόδου ξηρασίας (Kaniewski et al., 2013).

Ταυτόχρονα, η μελέτη ανέδειξε ένα πολυδιάστατο πλέγμα παραγόντων, όπου πολιτικοί αγώνες, κοινωνικο-οικονομική παρακμή, κλιματικά προκαλούμενη επισιτιστική ανεπάρκεια, λιμοί και μεταναστευτικές ροές διαπλέχθηκαν με καταλυτικό τρόπο.

Η εκτεταμένη ξηρασία επηρέασε τα χεττιτικά βασίλεια της Μικράς Ασίας, παράκτιες πόλεις της Συρίας όπως η Ουγκαρίτ, και την Αίγυπτο.

Οι διάσημοι «λαοί της θάλασσας» που αναφέρονται στα αιγυπτιακά κείμενα του φαραώ Ραμσή Γ’, μπορεί να ήταν πληθυσμοί εξαναγκασμένοι σε μετανάστευση από την ξηρασία, προσθέτοντας πίεση στα ευάλωτα βασίλεια.

Η ανάλυση των άμεσων και τελικών χαρακτηριστικών της διαδοχικής κατάρρευσης αποκαλύπτει τις σχέσεις της κλιματικά προκαλούμενης πείνας, της θαλάσσιας εισβολής, του περιφερειακού πολέμου και της πολιτικο-οικονομικής κατάρρευσης, στον απόηχο της οποίας δημιουργήθηκαν νέες κοινωνίες και νέες ιδεολογίες (Kaniewski et al., 2013).

Τι μας διδάσκει η ιστορία της Πύλου; Πρώτον, ακόμη και σύντομες κλιματικές διαταραχές μπορούν να έχουν μακροχρόνιες επιπτώσεις.

Δεύτερον, οι κλιματικές αλλαγές δεν καταστρέφουν τις κοινωνίες με άμεσο τρόπο. Όπως σημειώνει ο Drake (2012): οι κλιματικές μεταβολές μπορούν να λειτουργήσουν ως μια “αλλαγή ταχύτητας στο μεσογειακό κλίμα” που ασκεί συνεχή πίεση σε πολλές γενιές, παρά ως ξαφνικό καταστροφικό γεγονός.

Τρίτον, η ανθεκτικότητα είναι το κλειδί. Το «ανάκτορο» πιθανώς να λειτουργούσε «κοντά στο όριό του» και όταν ήρθε η κρίση, δεν υπήρχαν περιθώρια ευελιξίας.

Οι σύγχρονες κοινωνίες μας, που σίγουρα λειτουργούν «στο όριο» τους, θα έπρεπε να λαμβάνουν σοβαρά υπόψη αυτά τα δεδομένα. Το μεγαλύτερο δίδαγμα είναι ότι πρέπει να ξεπεράσουμε απλοϊκές αιτιώδεις σχέσεις. Δεν είναι «ξηρασία = κατάρρευση», αλλά «ξηρασία + αποδυνάμωση + άλλες κρίσεις = κατάρρευση, ακολουθούμενη από εκτεταμένη ξηρασία = αδυναμία ανασυγκρότησης» (Finné et al., 2017).

Οι ανωτέρω μελέτες είναι πολύτιμες όχι μόνο για την εξαιρετική χρονολογική ακρίβεια, αλλά για τον τρόπο που συνδυάζουν πολλαπλές πηγές. Οι ερευνητές συνδύασαν μετρήσεις των ισοτόπων οξυγόνου δ18O και άνθρακα δ13C που αντανακλούν τις βροχοπτώσεις και τη βιολογική δραστηριότητα, με αρχαιολογικές αποδείξεις: πινακίδες Γραμμικής Β, αρχιτεκτονικά στοιχεία, δημογραφικά δεδομένα και συγκριτικά δεδομένα από άλλες περιοχές. Αυτή η πολυδιάστατη προσέγγιση λείπει παντελώς από τις σύγχρονες συζητήσεις για την κλιματική αλλαγή.

Η περίπτωση της Πύλου καταδεικνύει μια κρίσιμη αλήθεια: το κλίμα δεν είναι ανεξάρτητη δύναμη που επηρεάζει όλους με την ίδια ένταση, αλλά αλληλεπιδρά με τις συγκεκριμένες κοινωνικές δομές, οικονομικές ευπάθειες και πολιτικές αντοχές κάθε κοινωνίας, παράγοντας διαφορετικά αποτελέσματα. Καθώς αντιμετωπίζουμε πολλαπλές φυσικές προκλήσεις στον 21ο αιώνα, χρειαζόμαστε επειγόντως διεπιστημονικές προσεγγίσεις.

Δεν αρκεί να μετράμε θερμοκρασίες. Πρέπει να κατανοήσουμε πώς αυτές οι αλλαγές θα αλληλοεπιδράσουν με οικονομικά συστήματα, πολιτικές δομές, κοινωνικές ανισότητες και τεχνολογική ικανότητα προσαρμογής.

Πρέπει να δούμε το κλίμα ως μέρος ενός πολύπλοκου κοινωνικο-περιβαλλοντικού συστήματος.

Μόνο τότε θα εξάγουμε πραγματικά πολύτιμα συμπεράσματα και όχι απλές προβλέψεις για την εξέλιξη της θερμοκρασίας, αλλά πλήρη κατανόηση του πώς οι κοινωνίες μας μπορούν να γίνουν πιο ανθεκτικές, πώς να αποφύγουμε να λειτουργούμε «στο όριο», και πώς να χτίσουμε συστήματα που θα αντέξουν όχι μόνο σε μία αλλά σε κάθε κρίση.

*Καθηγητής και τέως Κοσμήτορας της Σχολής Μηχανικών Ορυκτών Πόρων του Πολυτεχνείου Κρήτης

Μεταφράστηκαν δεδομένα και αναδιατυπώθηκαν τμήματα από τις εργασίες των:

Drake, B. L. (2012). The influence of climatic change on the Late Bronze Age Collapse and the Greek Dark Ages. Journal of Archaeological Science, 39(6), 1862-1870.

Finné, M., Holmgren, K., Shen, C.-C., Hu, H.-M., Boyd, M., & Stocker, S. (2017). Late Bronze Age climate change and the destruction of the Mycenaean Palace of Nestor at Pylos. PLOS ONE, 12(12), e0189447.

Kaniewski, D., Van Campo, E., Guiot, J., Le Burel, S., Otto, T., & Baeteman, C. (2013).

Environmental Roots of the Late Bronze Age Crisis. PLOS ONE, 8(8), e71004.