Το αυτοκίνητο που άλλαξε τον καπιταλισμό

Σε ένα εργοστάσιο στην Piquette Avenue του Ντιτρόιτ, ένα αυτοκίνητο ολοκληρώνεται και ετοιμάζεται να βγει στον κόσμο.  Δεν είναι το πρώτο αυτοκίνητο. Ούτε καν το πρώτο αυτοκίνητο του Χένρι Φορντ.

Είναι όμως το Model T No. 1. Το ημερολόγιο γράφει 27 Σεπτεμβρίου 1908 και αυτό που αρχίζει εκείνη την ημέρα δεν θα αλλάξει μόνο την αυτοκινητοβιομηχανία. Θα αλλάξει την Αμερική, θα δημιουργήσει μια νέα καταναλωτική κοινωνία και θα δώσει στον βιομηχανικό καπιταλισμό μία από τις πιο ισχυρές ιδέες του:

αν μπορείς να παράγεις κάτι αρκετά φθηνά, μπορείς να το πουλήσεις όχι μόνο στους πλούσιους, αλλά στους ίδιους τους ανθρώπους που το κατασκευάζουν.

Ένα αυτοκίνητο για τους πολλούς

Στις αρχές του 20ού αιώνα το αυτοκίνητο παραμένει σε μεγάλο βαθμό πολυτέλεια. Είναι ακριβό, συχνά δύσχρηστο και οι δρόμοι έξω από τις μεγάλες πόλεις απέχουν πολύ από εκείνους που γνωρίζουμε σήμερα.

Ο Φορντ έχει διαφορετική ιδέα. «Θα κατασκευάσω ένα αυτοκίνητο για το μεγάλο πλήθος», γράφει αργότερα. Ένα όχημα αρκετά μεγάλο για μια οικογένεια, αρκετά απλό ώστε ο ιδιοκτήτης του να μπορεί να το χειριστεί και να το επισκευάσει και –το σημαντικότερο– αρκετά φθηνό ώστε να μπορεί να το αποκτήσει ένας άνθρωπος με αξιοπρεπή μισθό.

Το Model T βγαίνει στην αγορά με τιμή περίπου 850 δολάρια. Δεν είναι ακόμη φθηνό για τον μέσο Αμερικανό. Αυτό όμως πρόκειται να αλλάξει δραματικά.

Γιατί η πραγματική επανάσταση του Φορντ δεν βρίσκεται τόσο κάτω από το καπό του αυτοκινήτου όσο μέσα στο εργοστάσιο.

Αν ο εργάτης δεν πάει στο αυτοκίνητο, το αυτοκίνητο θα πάει στον εργάτη

Στα πρώτα χρόνια της παραγωγής, ένα αυτοκίνητο κατασκευάζεται περίπου όπως πολλά σύνθετα προϊόντα της εποχής: οι εργάτες μετακινούνται γύρω του, εκτελώντας διαφορετικές εργασίες.

Ο Φορντ και οι άνθρωποί του αρχίζουν να σπάνε αυτή τη διαδικασία σε όλο και μικρότερα, επαναλαμβανόμενα βήματα.

Το 1913, στο νέο εργοστάσιο του Highland Park, εφαρμόζεται η κινούμενη γραμμή συναρμολόγησης.

Τώρα δεν μετακινείται ο εργάτης. Μετακινείται το αυτοκίνητο. Κάθε άνθρωπος εκτελεί μία συγκεκριμένη εργασία και το προϊόν περνά μπροστά του.

Το αποτέλεσμα είναι εντυπωσιακό. Ο χρόνος που απαιτείται για τη συναρμολόγηση του πλαισίου ενός Model T πέφτει από περισσότερες από 12 ώρες σε περίπου 90 λεπτά.

Και όσο πέφτει ο χρόνος παραγωγής, πέφτει και η τιμή. Από τα 850 δολάρια των πρώτων Model T, η τιμή θα υποχωρήσει τελικά κάτω από τα 300 δολάρια.

Το αυτοκίνητο παύει να είναι παιχνίδι των πλουσίων. Γίνεται μαζικό προϊόν.

Η ημέρα των 5 δολαρίων

Υπάρχει όμως ένα πρόβλημα. Η νέα παραγωγή είναι γρήγορη και αποτελεσματική, αλλά η εργασία στη γραμμή συναρμολόγησης είναι εξαντλητικά μονότονη. Οι εργαζόμενοι εγκαταλείπουν τη Ford με τόσο μεγάλη συχνότητα ώστε η εταιρεία χρειάζεται διαρκώς να προσλαμβάνει και να εκπαιδεύει νέους.

Τον Ιανουάριο του 1914 ο Φορντ προκαλεί σοκ στην επιχειρηματική Αμερική. Ανακοινώνει το περίφημο «$5 day» για τους επιλέξιμους εργαζομένους του – περίπου διπλάσιο από το συνηθισμένο ημερομίσθιο της βιομηχανίας.

Χιλιάδες άνθρωποι συνωστίζονται έξω από το εργοστάσιο αναζητώντας δουλειά.

Η απόφαση δεν είναι απλώς πράξη γενναιοδωρίας. Είναι εξαιρετικά αποτελεσματική επιχειρηματική στρατηγική: περιορίζει την τεράστια εναλλαγή προσωπικού, αυξάνει την παραγωγικότητα και βοηθά τη Ford να κρατήσει τους εργαζομένους που χρειάζεται η νέα μηχανή μαζικής παραγωγής.

Ταυτόχρονα γεννιέται ένας από τους ισχυρότερους μύθους του βιομηχανικού καπιταλισμού: ότι ο εργάτης της Ford πρέπει να μπορεί να γίνει και πελάτης της Ford.

Όταν το Model T κατέκτησε την Αμερική

Το αποτέλεσμα ξεπερνά ακόμη και τις φιλοδοξίες του δημιουργού του. Το 1909 η Ford κατασκευάζει λίγο περισσότερα από 10.000 Model T. Μέχρι το 1915 η ετήσια παραγωγή έχει ξεπεράσει το μισό εκατομμύριο.

Και το 1921, σύμφωνα με το Henry Ford Museum, το Model T αντιπροσωπεύει σχεδόν το 57% της παγκόσμιας παραγωγής αυτοκινήτων.

Όταν η παραγωγή του σταματά το 1927, έχουν κατασκευαστεί περισσότερα από 15 εκατομμύρια Model T.

Για ένα διάστημα, ένα τεράστιο κομμάτι της ανθρωπότητας που οδηγεί αυτοκίνητο οδηγεί ουσιαστικά το ίδιο αυτοκίνητο.

Και γύρω από αυτό αρχίζει να αλλάζει ένας ολόκληρος κόσμος.

Το αυτοκίνητο φτιάχνει έναν καινούργιο κόσμο

Οι Αμερικανοί μπορούν πλέον να ζουν μακρύτερα από τον τόπο εργασίας τους. Οι πόλεις απλώνονται.

Οι δρόμοι πολλαπλασιάζονται. Βενζινάδικα, συνεργεία, μοτέλ, εστιατόρια και αργότερα εμπορικά κέντρα εμφανίζονται για να εξυπηρετήσουν μια κοινωνία που κινείται πλέον πάνω σε τέσσερις τροχούς.

Ολόκληροι κλάδοι –χάλυβας, πετρέλαιο, γυαλί, καουτσούκ, κατασκευές– αποκτούν έναν τεράστιο νέο πελάτη.

Και μαζί με το αυτοκίνητο εξαπλώνεται κάτι ακόμη σημαντικότερο: το μοντέλο της μαζικής παραγωγής.

Η λογική της Ford περνά από τα αυτοκίνητα στις ηλεκτρικές συσκευές, στα καταναλωτικά προϊόντα και σε αμέτρητες άλλες βιομηχανίες.

Παράγεις περισσότερα. Μειώνεις το κόστος ανά μονάδα. Ρίχνεις την τιμή. Διευρύνεις την αγορά. Παράγεις ακόμη περισσότερα.

Ένας ενάρετος κύκλος παραγωγής και κατανάλωσης που θα χαρακτηρίσει μεγάλο μέρος του 20ού αιώνα έχει αρχίσει να γυρίζει.

Η σκοτεινή πλευρά της επανάστασης

Το μοντέλο έχει βέβαια και τίμημα.

Η γραμμή συναρμολόγησης μετατρέπει τον εργαζόμενο σε έναν κρίκο μιας μηχανής που δεν σταματά. Η εργασία γίνεται επαναλαμβανόμενη, αυστηρά μετρημένη και ελεγχόμενη.

Και η Ford δεν περιορίζεται πάντα στο τι κάνουν οι εργαζόμενοί της μέσα στο εργοστάσιο.

Το περίφημο Sociological Department της εταιρείας ερευνά ακόμη και την ιδιωτική ζωή εργαζομένων που θέλουν να επωφεληθούν πλήρως από το νέο μισθολογικό σύστημα: πώς ζουν, πού ξοδεύουν τα χρήματά τους, ακόμη και τις προσωπικές τους συνήθειες.

Ο «φορντισμός» θα γίνει έτσι κάτι πολύ μεγαλύτερο από μια τεχνική παραγωγής.

Θα γίνει σύμβολο ενός συστήματος που προσφέρει στους εργαζομένους υψηλότερους μισθούς και πρόσβαση σε αγαθά που κάποτε ήταν πολυτέλεια, ζητώντας ως αντάλλαγμα πειθαρχία, ταχύτητα και προσαρμογή στους ρυθμούς της μηχανής.

Ήταν κάτι πολύ περισσότερο από αυτοκίνητο

Ο Χένρι Φορντ δεν εφηύρε τη γραμμή συναρμολόγησης από το μηδέν. Δεν εφηύρε το αυτοκίνητο. Και πολλές από τις ιδέες που συνδέθηκαν αργότερα με το όνομά του είχαν ήδη εμφανιστεί σε διαφορετικές μορφές αλλού.

Κατάφερε όμως κάτι ίσως σημαντικότερο. Τα ένωσε όλα σε ένα σύστημα που μπορούσε να λειτουργήσει σε πρωτοφανή κλίμακα.

Τυποποιημένα εξαρτήματα. Ταχύτητα. Τεράστιοι όγκοι παραγωγής. Χαμηλότερο κόστος. Υψηλότεροι μισθοί. Μαζική κατανάλωση. Στις 27 Σεπτεμβρίου 1908 κανείς δεν μπορούσε να δει ολόκληρη αυτή την αλυσίδα.

Υπήρχε απλώς ένα καινούργιο αυτοκίνητο σε ένα εργοστάσιο του Ντιτρόιτ.

Το Model T No. 1. Μόνο που, όταν άρχισε να κινείται, δεν έβαλε σε κίνηση μόνο την Αμερική. Έβαλε σε κίνηση έναν καινούργιο καπιταλισμό.

Προτιμώμενη πηγή στην Google

Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.