To cargo cult της καινοτομίας στην Ελλάδα
Τoυ Χάρη Αναστόπουλου, αναπληρωτή καθηγητή Θεωρητικής Φυσικής,Πανεπιστήμιο Πατρών
Ο RICHARD FEYNMAN, σε μια διάσημη ομιλία του, χρησιμοποίησε την εικόνα του «cargo cult», για να περιγράψει δραστηριότητες που μιμούνται τη μορφή της επιστήμης, χωρίς να διαθέτουν την ουσία της.
Στα νησιά του Νότιου Ειρηνικού, έλεγε, οι κάτοικοι είχαν δει στη διάρκεια του πολέμου αεροπλάνα να προσγειώνονται και να φέρνουν πολύτιμα φορτία.
Όταν ο πόλεμος τελείωσε, προσπάθησαν να προσελκύσουν τα αεροπλάνα, αντιγράφοντας ό,τι είχαν δει: έφτιαξαν διαδρόμους προσγείωσης, άναψαν φωτιές στα πλάγια, κατασκεύασαν ξύλινα ομοιώματα των πύργων ελέγχου, έβαλαν έναν άνθρωπο να κάθεται μέσα με ξύλινα ακουστικά στο κεφάλι και σήκωσαν κεραίες από μπαμπού. Το σκηνικό ήταν τέλειο. Βέβαια, κανένα αεροπλάνο δεν προσγειώθηκε ποτέ.
ΚΑΤΙ ΑΝΑΛΟΓΟ συμβαίνει συχνά στην Ελλάδα με την έρευνα και την καινοτομία. Ακούμε για hubs, ecosystems, innovation clusters, deep tech, brain gain, αριστεία. Οι ανακοινώσεις είναι πυκνές. Οι εκδηλώσεις έχουν αισιόδοξους τίτλους με πολλές αγγλικές λέξεις.
Όμως, πίσω από τη ρητορική λείπουν οι πραγματικές προϋποθέσεις: σταθερή χρηματοδότηση, ισχυρά ερευνητικά πανεπιστήμια, αξιοκρατικές διαδικασίες, ενίσχυση καλών πρακτικών, συνέχεια, σχέδιο.
ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ δεν είναι ότι οι λέξεις αυτές είναι λανθασμένες. Περιγράφουν πραγματικές διαδικασίες σε χώρες που έχουν οικοδομήσει τις υποδομές τους εδώ και δεκαετίες.
Εκεί τα οικοσυστήματα καινοτομίας δεν γεννήθηκαν από συνθήματα, αλλά από μακρόχρονη επένδυση στην έρευνα, μέσω λειτουργικών θεσμών.
Εμείς εισάγουμε το λεξιλόγιο χωρίς να έχουμε αποδεχθεί τις προϋποθέσεις του. Φτιάχνουμε τον διάδρομο, τον ξύλινο πύργο ελέγχου και τις κεραίες από μπαμπού· και ύστερα περιμένουμε να προσγειωθεί η καινοτομία.
ΤΟ ΟΥΣΙΩΔΕΣ ερώτημα, λοιπόν, δεν είναι γιατί η Ελλάδα δεν έχει αρκετές «καινοτόμες δράσεις».
Είναι γιατί δεν έχει οικοδομήσει μια σοβαρή πολιτική έρευνας. Γιατί η κυβέρνηση εξακολουθεί να αντιμετωπίζει την έρευνα ως πάρεργο, όχι ως θεμελιώδη δραστηριότητα για την ευημερία της χώρας;
Ο ΠΡΩΤΟΣ λόγος είναι ο χρόνος. Χρειάζεται οκτώ ως δεκαπέντε χρόνια για να φέρει η συστηματική επένδυση στην έρευνα εμφανή αποτελέσματα στην κοινωνία και την οικονομία: εργαστήρια με διεθνές κύρος, τεχνογνωσία που μεταφέρεται σε εφαρμογές, εταιρείες που βασίζονται στην παραγωγή γνώσης.
Για κυβερνήσεις που μετρούν τον χρόνο αποκλειστικά σε εκλογικούς κύκλους, τα οφέλη από την επένδυση στην έρευνα απλώς δεν υπάρχουν.
Ο ΔΕΥΤΕΡΟΣ λόγος είναι η αξιοκρατία ή μάλλον η απουσία της. Η καινοτομία δεν μπορεί να ανθήσει εκεί όπου οι αξιολογήσεις αμφισβητούνται, οι διαδικασίες καθυστερούν, οι επιτροπές συγκροτούνται με αδιαφανή κριτήρια και οι αποφάσεις λαμβάνονται με λογική πολιτικών ισορροπιών.
Χωρίς αξιοκρατία δεν υπάρχει πολιτική έρευνας· υπάρχει διαχείριση πόρων που ντύνεται με ψευδο-τεχνοκρατικό λεξιλόγιο.
Ο ΤΡΙΤΟΣ λόγος είναι η ασθενής παραγωγική ζήτηση. Με λιγοστές εξαιρέσεις, η ελληνική οικονομία δεν διαμορφώθηκε γύρω από κλάδους που χρειάζονται συστηματικά νέα γνώση.
Έτσι η έρευνα μοιάζει περιττή. Και όταν η έρευνα μοιάζει περιττή, η παραγωγή παραμένει χαμηλής τεχνολογικής έντασης.
Βέβαια, αυτόν τον φαύλο κύκλο τον έχουν σπάσει αρκετές χώρες, με συνεχή και συγκροτημένη κρατική επένδυση στην έρευνα. Η Ελλάδα δεν τις έχει μιμηθεί.
ΚΙ ΑΥΤΟ μας φέρνει στον τέταρτο και βαθύτερο λόγο: η ελληνική πολιτική τάξη θεωρεί διαχρονικά την έρευνα ως πολυτέλεια.
Έχει επικρατήσει η ιδέα ότι πρώτα πρέπει να λύσουμε τα «πρακτικά» και «καθημερινά» προβλήματα και μετά να ασχοληθούμε με τη γνώση.
Αυτή η ιδέα είναι λάθος. Οι χώρες που λύνουν αποτελεσματικά πρακτικά προβλήματα είναι κατά κανόνα αυτές που επενδύουν νωρίς στη γνώση.
Η υψηλή παραγωγικότητα, η αποτελεσματική δημόσια διοίκηση, η ισχυρή άμυνα και η διεθνής επιρροή μιας χώρας προϋποθέτουν ανθρώπους και θεσμούς που μπορούν να παράγουν, να αξιολογούν και να χρησιμοποιούν σύνθετη γνώση.
Η ΕΥΡΩΠΑΪΚΗ Ένωση, από την άλλη πλευρά, επιμένει στην έρευνα. Θέτει στόχους, χρηματοδοτεί προγράμματα, μιλά για καινοτομία, ψηφιακό μετασχηματισμό και τεχνολογική αυτονομία.
Όμως, η ευρωπαϊκή πίεση δεν αρκεί για να φέρει αποτέλεσμα, όταν σημαντική μερίδα του πολιτικού συστήματος αντιμετωπίζει το κράτος ως λάφυρο.
Οι χρηματοδοτήσεις δεν λειτουργούν τότε ως μέσο οικοδόμησης ερευνητικών υποδομών, αλλά ως πρώτη ύλη για αυτοπροβολή, επιρροή και πελατειακή διαχείριση.
ΑΠΟ ΑΥΤΗ την αντίφαση γεννιούνται τα σουρεαλιστικά φαινόμενα των τελευταίων ετών. Είδαμε μια υπουργό Παιδείας να βραβεύει, στο όνομα της ερευνητικής αριστείας, πρόσωπο με εντυπωσιακό προφίλ στα ΜΜΕ, αλλά εξαιρετικά περιορισμένο επιστημονικό έργο – και το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα να το εντάσσει ανάμεσα στους «σημαντικούς Έλληνες» της εποχής μας.
Είδαμε εκατοντάδες αξιολογήσεις ερευνητικών προτάσεων να είναι -ανερυθρίαστα- γραμμένες από τεχνητή νοημοσύνη και τους παραλήπτες να απορούν γιατί είναι αταίριαστες με τις αποφάσεις χρηματοδότησης.
Είδαμε εκατοντάδες χιλιάδες εργατοώρες ερευνητών να ξοδεύονται για προτάσεις στο φιλόδοξο πρόγραμμα Trust your Stars και μετά από δύο χρόνια (!) το αρμόδιο υπουργείο να ανακοινώνει απλά: «λεφτά δεν υπάρχουν».
ΒΕΒΑΙΑ, σε μια πολιτική κουλτούρα που αγνοεί τι είναι η έρευνα, αυτός ο τραγέλαφος μοιάζει φυσιολογικός.
Όταν η έρευνα συγχέεται με τη δημοσιότητα, η αξιολόγηση με τη διοικητική διαδικασία, η καινοτομία με το branding και η στρατηγική με την απορρόφηση ευρωπαϊκών κονδυλίων, τότε το cargo cult δεν είναι πλέον σχήμα λόγου. Έχει γίνει τρόπος διακυβέρνησης.
Η ΧΩΡΑ διαθέτει επιστήμονες. Διαθέτει νέους ανθρώπους με ικανότητες, ερευνητικές ομάδες με σημαντική διεθνή παρουσία, διασπορά υψηλού επιπέδου, πρόσβαση σε ευρωπαϊκούς πόρους και διεθνή δίκτυα. Εκείνο που δεν διαθέτει είναι θεσμική σοβαρότητα ανάλογη των δυνατοτήτων της.
ΜΙΑ ΠΡΑΓΜΑΤΙΚΗ πολιτική έρευνας δεν ξεκινά από συνθήματα περί αριστείας και καινοτομίας, αλλά από πεζά ερωτήματα.
Πόσους νέους ερευνητές θα στηρίξουμε σταθερά την επόμενη δεκαετία; Πώς θα εξασφαλίσουμε πραγματική αξιοκρατία στις ερευνητικές χρηματοδοτήσεις; Ποιος μηχανισμός θα αποτιμά την επιτυχία τους; Πώς θα υπάρξει συνέχεια, ανεξαρτήτως κυβέρνησης; Πώς θα συνδέσουμε τη βασική έρευνα με την εκπαίδευση, την παραγωγή και τη δημόσια σφαίρα;
ΧΩΡΙΣ ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ σ’ αυτά, τα hubs θα είναι βιτρίνες, τα οικοσυστήματα θα είναι καχεκτικά, η καινοτομία θα λειτουργεί ως τελετουργική φράση και η έρευνα θα εμφανίζεται μόνο ως προεκλογική διακόσμηση.
ΣΤΟ CARGO CULT του Feynman, η εικόνα ήταν άψογη, αλλά τα αεροπλάνα δεν προσγειώνονταν.
Στην ελληνική πολιτική για την έρευνα, η εικόνα γίνεται όλο και πιο επιμελημένη: περισσότεροι όροι από TED talks, περισσότερες εκδηλώσεις, περισσότερες φωτογραφήσεις.
Και θα αφήσουμε την επόμενη γενιά να απορεί γιατί, με τόσο περιποιημένο σκηνικό, η καινοτομία δεν προσγειώθηκε ποτέ.
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
