«…τοπίο ακραίας βίας και δίψας για εξουσία…»

© Απαγορεύεται από το δίκαιο της Πνευμ. Ιδιοκτησίας η καθ΄οιονδήποτε τρόπο παράνομη χρήση/ιδιοποίηση του παρόντος, με βαρύτατες αστικές και ποινικές κυρώσεις για τον παραβάτη

Ο «Μάκβεθ» του Σαίξπηρ, σε σκηνοθεσία Παναγιώτη Εξαρχέα, παρουσιάζεται στο Από Μηχανής Θέατρο – για περιορισμένο αριθμό παραστάσεων [Πάνω Σκηνή -Ακαδήμου 13, Μεταξουργείο].

Ο σκηνοθέτης φέρνει τον ήρωα  αντιμέτωπο με τα όρια της ανδρικής φύσης και της εξουσίας. Σε μια διασκευή που βασίζεται στην εμβληματική μετάφραση του Γιώργου Χειμωνά, τέσσερις άνδρες ηθοποιοί στήνουν ένα βίαιο «παιχνίδι» ενηλικίωσης, μετατρέποντας τη σκηνή σε ένα πεδίο διερεύνησης των ανθρώπινων ορίων.

Ο «Μάκβεθ» ως απόπειρα εξερεύνησης της σχέσης του αρσενικού υποκειμένου με την εξουσία. Τρεις άνδρες θέτουν στο κέντρο τον τέταρτο, τον Μάκβεθ, για να του υποβάλουν όλους τους όρους αυτής της διαδικασίας και να τον εξωθήσουν στα άκρα. Αυτό που ξεκινά ως ένα «αθώο» παιχνίδι μεταξύ αγοριών, εξελίσσεται σε ένα γενικευμένο σφαγείο, στο οποίο ο φόνος παύει να είναι παιχνίδι και γίνεται η απόλυτη έκφραση της ψυχής και η ουσιαστική επιβολή της εξουσίας. Η εξουσία ως χαρακτηριστικό της αρρενωπότητας και η αρρενωπότητα ως χαρακτηριστικό της εξουσίας.

Μέσα σε μια διαρκή νύχτα, το ερώτημα παραμένει: Πόσο μπορείς να προβλέψεις την έκβαση ενός τέτοιου παιχνιδιού; Ποιοι θα αντέξουν, μέχρι το τέλος, και πόσο θα έχουν αλλάξει;

«Είναι κρίμα, που την ώρα που κερδίζουν οι χαμένοι και οι κερδισμένοι χάνουν – κάποιοι πρέπει να πεθάνουν».

Ο Παναγιώτης Εξαρχέας μίλησε μαζί μας.

Ο «Μάκβεθ» θεωρείται από τα «καταραμένα» έργα του Σαίξπηρ και αρκετοί αποφεύγουν να το ανεβάσουν. Πώς και το επιλέξατε, δεδομένου ότι κι άλλα έργα του Σαίξπηρ έχουν θέμα την εξουσία;      
«Η αλήθεια είναι πως το συγκεκριμένο έργο το ακολουθεί αυτή η “ρετσινιά” του καταραμένου. Δεν ξέρω, βέβαια, πόσο στα αλήθεια αυτό αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα για να το ανεβάσει κανείς. Προσωπικά, αυτό το έργο είναι το αγαπημένο μου του Σαίξπηρ και αυτό που με ιντριγκάρει πιο πολύ από όλα. Σε συνδυασμό με την ποιητική μετάφραση του Χειμωνά, μας αποκαλύπτει ένα τοπίο ακραίας βίας και δίψας για εξουσία, ενώ ταυτόχρονα αναρωτιέται για το ποια είναι τα όρια ενός ανθρώπου, με έναν βαθιά οικουμενικό τρόπο. Μιλάει για ζητήματα που εδώ και αιώνες συνεχίζουν να διαμορφώνουν το ιστορικό πλαίσιο, παγκοσμίως. Είναι πραγματικά ένα έργο βουτηγμένο στο αίμα. Το ζήτημα της βίας και το πόσο μακριά μπορεί να οδηγηθεί κάποιος εξαιτίας της, είναι κάτι που με ενδιέφερε να εξερευνήσω. Υπάρχει κάτι το απόλυτο και μία άλλου τύπου ηθική που κάνει τους ήρωες αυτούς να πράττουν. Εδώ και πολλά χρόνια ήθελα να ασχοληθώ μαζί του και τώρα που βρέθηκαν οι κατάλληλες συνθήκες αποφάσισα να το επιχειρήσω. Κι εύχομαι να βγούμε όλοι ζωντανοί από την “κατάρα” του».

Οι μάγισσες, η Λαίδη Μάκβεθ· το γυναικείο στοιχείο είναι έντονο στο έργο. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι εσείς  το αναιρείτε;  
«Στο συγκεκριμένο έργο, ο Σαίξπηρ έχει τοποθετήσει την λαίδη Μάκβεθ σε έναν σχεδόν καθηλωτικά αντρικό περίγυρο, με μία όχι στερεοτυπική συμπεριφορά γυναίκας – συζύγου, που μπορεί να δούμε σε χαρακτήρες άλλων έργων του. Το ζήτημα του φύλου είναι, επίσης, κάτι που υπάρχει έντονα μέσα στο έργο· για το τι αποτελεί αρσενικό ή θηλυκό και τι ιδιότητες τους δίνει. Ο Μπάνκο, όταν συναντάει για πρώτη φορά τις μάγισσες, αναρωτιέται αν είναι θηλυκά ή αρσενικά, αν έχουν γένια, λέει πως είναι “κάτι σαν γυναίκες”. Οι μάγισσες είναι μορφές από έναν άλλο κόσμο που δεν μπορείς, ακριβώς, να τις περιγράψεις κι έρχονται για να στοιχειώσουν τον Μάκβεθ. Από την πλευρά της λαίδης Μάκβεθ, έχουμε μία πολύ δυναμική απεικόνιση γυναίκας που, σχεδόν, εξουσιάζει τον άντρα της· και τον προκαλεί συνεχώς, λέγοντάς του πως δεν είναι άντρας και πως δεν τολμάει. Η ίδια, στην αρχή του έργου, τον κατηγορεί ότι έχει μία “θηλυκή ανθρωπιά”. Τον ωθεί να κάνει πράγματα που ο ίδιος δεν έχει τη δύναμη να κάνει. Του επισημαίνει, συνεχώς, πως δεν είναι άντρας αν δεν σκοτώσει τον Βασιλιά. Στη συγκεκριμένη παράσταση, κι έχοντας πολύ στον νου μου το αφήγημα του έργου για το τι σημαίνει να είσαι άντρας και πώς αυτό πρέπει να σε κάνει να φέρεσαι, ήθελα να εξερευνήσω τον κόσμο αυτόν, εστιάζοντας στη σχέση του άντρα με την εξουσία και την διεκδίκησή της και πώς οι άντρες αυτοί φτάνουν ο ένας τον άλλον -καθώς και τον εαυτό τους- στα άκρα, προκειμένου να αποκτήσουν αυτό που θέλουν, να εξουσιάσουν, να υπερτερήσουν, να σκοτώσουν, αν χρειαστεί, για να γίνουν αυτοί οι κυρίαρχοι στο σύμπαν αυτό. Και με αυτήν την αφορμή, έκανα την επιλογή να το δω σαν ένα “παιχνίδι” εξουσίας μεταξύ αντρών και πού αυτό μπορεί να φτάσει».

Θεωρείτε ότι  το ζήτημα της εξουσίας αφορά μόνο στο αρσενικό φύλο ή και στα δύο φύλα, εξίσου;
«Φυσικά και η εξουσία και το πού μπορεί να οδηγήσει δεν αποτελεί ζήτημα φύλου, απλώς τα δείγματα που έχουμε από την ιστορία εδώ και χιλιάδες χρόνια είναι με τον άντρα να κυριαρχεί σε τέτοιες θέσεις, εξαιτίας της κοινωνίας που έχει δομηθεί με πατριαρχικους όρους. Παρατηρώντας  το τι έχουν πράξει, ανά τους αιώνες, οι άνδρες σε θέσεις εξουσίας, αυτό με έκανε να αναρωτηθώ πώς διαμορφώνεται στους άντρες η σχέση τους με την εξουσία από μικρή ηλικία ακόμα και πώς έχουν μάθει να λειτουργούν, προκειμένου να αποκτήσουν αυτό που θέλουν ή να κυριαρχήσουν. Τα περισσότερα αγόρια μεγαλώνουν παίζοντας “πόλεμο” ή παίζοντας ξύλο για πλάκα ή και για να λύσουν τις διαφορές τους· κι επειδή όταν είμαστε μικροί μαθαίνουμε βλέποντας και μιμούμαστε, όλο αυτό σε δηλητηριάζει. Κοινωνικά, σου φοριέται το τι σημαίνει να είσαι “ δυνατός άντρας” και δημιουργεί άπειρες αγκυλώσεις μέσα σου. Θέλει μεγάλη προσωπική προσπάθεια και ισχυρό περίγυρο για να μεγαλώσεις χωρίς να αφήσεις να σε επηρεάσουν τα ζητήματα αυτά, που διαμορφώνουν το πώς “οφείλεις” να είσαι σαν άντρας».

Υπάρχουν αναφορές στη σύγχρονη εποχή που υποφέρει από κάθε είδους εξουσίες;   
«Αυτή τη στιγμή, παγκοσμίως, βλέπουμε τριγύρω μας την κατάσταση να πηγαίνει σε ακρότητες που δεν φανταζόμασταν. Πόλεμοι, επίδειξη δύναμης, καθολική υποταγή αντιπάλων, καταστροφή ή και αφανισμός του αδύναμου. Το ίδιο το έργο, κατά τη γνώμη μου, είναι τόσο διαχρονικό, που δεν χρειάζεται να προσθέσεις μία σαφή αναφορά για να κάνεις τη σύνδεση με το τώρα. Όλα αυτά τα κλασικά έργα που τόσο δικαίως έχουν μείνει ακέραια στον χρόνο και μας απασχολούν και ανεβαίνουν ξανά και ξανά, είναι επειδή μας δίνουν την ευκαιρία να μιλήσουμε για θέματα που παραμένουν επίκαιρα.  Οι αναγωγές γίνονται στον θεατή από μόνες τους, παρακολουθώντας το. Η ιστορία, δυστυχώς, επαναλαμβάνεται· και όλοι ξέρουμε πόσο καταστροφικές συνέπειες μπορεί να έχει αυτό».

Βλέπουμε πολλές παραστάσεις με μίνιμαλ σκηνικά ή «μίνιμαλ» διανομές. Είναι σημείο των καιρών ή εκεί οδηγείται το θέατρο στην Ελλάδα;
«Σίγουρα το κομμάτι της έλλειψης πόρων είναι ένα ζήτημα που έχει διαμορφώσει το θεατρικό τοπίο, τα τελευταία χρόνια. Ταυτόχρονα, όμως, το βασικό για μένα είναι να υφίσταται μια ελευθερία στη δραματουργία, στον τρόπο με τον οποίο θες να αφηγηθείς την ιστορία, ο οποίος δεν είναι απαραίτητα ο προφανής. Ακόμα κι αν οι μίνιμαλ εκδοχές ξεκίνησαν, ενδεχομένως, σαν ανάγκη, ταυτόχρονα έδωσαν χώρο σε έναν τρόπο σκέψης που ανοίγει κι ένα πεδίο διερεύνησης πάνω στον ίδιο τον πυρήνα του έργου, αλλά και στους πολλούς διαφορετικούς τρόπους εστίασής του. Ανακαλύπτεις νέες δυναμικές και πολλές φορές συνομιλείς και πιο πυκνά με το υλικό, κατευθύνοντάς το στη “γωνία” από την οποία το βλέπεις εσύ.  Θεωρώ πως το ζήτημα μιας πιο προσαρμοσμένης  -στο τι θέλει να πει ο κάθε καλλιτέχνης-  δραματουργίας, έχει μπει, πλέον, πολύ ισχυρά στις παραστάσεις στην Ελλάδα· και αυτό, μόνο ως θετικό μπορώ να το δω. Το θέατρο, ευτυχώς, μεταλλάσσεται και προχωράει ψάχνοντας κάθε φορά άλλες μεθόδους για να συνομιλήσει με το κοινό».

Ταυτότητα Παράστασης

Μετάφραση: Γιώργος Χειμωνάς

Σκηνοθεσία: Παναγιώτης Εξαρχέας

Διασκευή – Δραματουργία: Άρης Μπαλής, Παναγιώτης Εξαρχέας

Σκηνικό – Κοστούμια: Αγγελική Βασιλοπούλου – Καμπίτση

Επιμέλεια κίνησης: Μυρτώ Γράψα

Μουσική: Φάνης Ζαχόπουλος

Φωτισμοί: Νίκος Σωτηρόπουλος

Βοηθός Σκηνοθέτη: Κέλλυ Παπαδοπούλου

Επικοινωνία: Ειρήνη Λαγουρού

Φωτογραφίες: Αναστασία Γιαννάκη

Μακιγιάζ Φωτογράφισης: Όλγα Φαλέι

Γραφίστας: Ιωάννης Κ. Τσίγκας

Παραγωγή: GOEN PRODUCTIONS AMKE

Συμπαραγωγή: Εταιρεία Τέχνης Ars Aeterna

Βοηθός Παραγωγής: Άρης Λάσκος

Παίζουν:

Βαγγέλης Αμπατζής, Θανάσης Ζερίτης, Άρης Μπαλής, Γιώργος Χριστοδούλου.

Παραστάσεις: Πρεμιέρα  23 Απριλίου 2026

Πέμπτη 23/4,  Παρασκευή 24/4, Σάββατο 25/4 21:00

Κυριακή 26/4 18:30     |   Σάββατο 2/5 18:00 & 21:00

Κυριακή 3/5 18:30       | Παρασκευή 8/5 21:00     |  Σάββατο 9/5 18:00 & 21:00

Κυριακή 10/5 18:30     |  Παρασκευή 15/5 21:00  |  Σάββατο 16/5 18:00 & 21:00

Κυριακή 17/5 18:30

Διάρκεια: 100΄  χωρίς διάλειμμα

Προπώληση: more.com

Από Μηχανής Θέατρο | Πάνω Σκηνή, Ακαδήμου 13, Μεταξουργείο, 2105223097

Η παράσταση πραγματοποιείται με την οικονομική υποστήριξη του Υπουργείου Πολιτισμού.

Επικοινωνία: Ειρήνη Λαγουρού