Η σχέση μεταξύ πολιτικής, νοούμενης και ως οργάνωσης κοινωνικής συνύπαρξης αλλά και ως δομής εξουσίας με την ψυχανάλυση υπήρξε αλληλένδετη και αρκετές φορές πολυτάραχη από ανακαλύψεως της τελευταίας.
«Η δυσφορία μέσα στον πολιτισμό» του γράφτηκε από τον πατέρα της ψυχανάλυσης Σίγκμουντ Φρόυντ το 1929, αποτελεί το εναρκτήριο έργο αυτής της πολυσύνθετης σχέσης. «Η δυσφορία στον πολιτισμό δεν είναι τίποτα παραπάνω από τη δυσφορία της ανθρώπινης συνθήκης στον κόσμο… Η ανθρώπινη εμπειρία, οι νομοθεσίες για την προστασία των ανθρώπινων δικαιωμάτων, οι δημοκρατίες, δεν μπορούν να εξημερώσουν – τουλάχιστον όχι σε καθολική κλίμακα – το βίαιο Πράγμα.
Όλοι οι άνθρωποι έχουν καταστρεπτικές, δηλαδή αντικοινωνικές συμπεριφορές και αντιπολιτευτικές τάσεις, έγραφε ο Φρόυντ το 1927 και κάθε πολιτισμός βασίζεται και απορρέει από τον καταναγκασμό για εργασία και παραίτηση από τις ορμές, βάσεις που ενέχουν ταυτόχρονα το σπέρμα της εξέγερσης απέναντι σε κάθε πολιτισμό…. Υπάρχει όμως μια αναγκαία συνθήκη: Η ικανοποίηση των ατόμων που τον απαρτίζουν να μην προϋποθέτει την καταπίεση μια άλλης μερίδας. Οι ταξικές διακρίσεις γεννούν εχθρότητα και εξεγέρσεις ενάντια στον πολιτισμό, για τον οποίο εργάζονται οι ίδιοι οι καταπιεζόμενοι, μας λέει ο Φρόυντ», γράφει πολύ διαφωτιστικά η ψυχολόγος Δέσποινα Καραγιάννη, αντί προλόγου, στο 12ο τεύχος του περιοδικού «Η ψυχανάλυση», αφιερωμένο στο «Βίαιο Πράγμα».
Το δύσκολο ερώτημα, που διαπνέει το εν λόγω τεύχος είναι πώς να απαντήσουμε «στη βία στον πολιτισμό και πώς θα φτιάξουμε κόσμο από το αδύνατο του κόσμου». Τι θα κάνουμε λοιπόν αυτό το βίαιο Πράγμα; Το παραπάνω ερώτημα δεν έχει εύκολες απαντήσεις και αυτό γιατί εμπλέκει στον προβληματισμό του και «τα τρία αδύνατα επαγγέλματα», όπως τα χαρακτήρισε ο ίδιος ο Φρόυντ στο έργο του «Περατή και απέραντη ανάλυση» το 1937. «Το παιδαγωγείν (εκπαίδευση), το ψυχαναλύειν (ψυχανάλυση) και το «κυβερνάν» (πολιτική/διοίκηση)», καλούνται ακόμη μια φορά να αναμετρηθούν με τα αποτελέσματά τους. Την ίδια στιγμή, τα περιεχόμενα του εν λόγω τεύχους, όπως η βία των νέων και η εφηβική παραβατικότητα μέσα στην απόλαυση του βλέμματος, η κρίση της εξουσίας, η κρίση των αρχών της πατρικής λειτουργίας, η βία στο σχολείο, η οπαδική βία, ο πόλεμος, το ολοκαύτωμα, και άλλα, το καθιστούν ίσως το πιο «πολιτικό» τεύχος στα χρονικά της έκδοσής του. Πράξη καθόλου αμελητέας σημασίας, για τη θέση του αναλυτικού λόγου απέναντι στη δομή της εξουσίας, δηλαδή το λόγο του καπιταλιστή και ταυτόχρονα ισχυρής αποτύπωσης στα μελλοντικά ίχνη της πολιτικής ιστορίας του ψυχαναλυτικού κινήματος.
Αυτή ακριβώς η τοποθέτηση, που παίρνει ο «λόγος του ψυχαναλυτή» προσπαθώντας να οδηγήσει στη «μετουσίωση» τη δυσφορία στον πολιτισμό, δηλαδή σε μια δημιουργική και όχι καταστρεπτική συνθήκη μέσα «στα κοινωνικά κυκλώματα» – φράση που χρησιμοποίησε ο ψυχίατρος Γιάννης Δημητράκος, συγγραφέας της ενότητας (Η οπαδική βία/Η δολοφονία του Άλκη Καμπανού) στην παρουσίαση του περιοδικού (9/10/2026), αλληλεπιδρά αναπόφευκτα με την πολιτική συνθήκη που ζούμε.
Και αυτό γιατί το ζητημένο που απορρέει μελετώντας τα παραπάνω κείμενα, δεν αφορά μόνο την προσωπική ευθύνη του καθενός απέναντι στο διχασμό της ίδιας του της ύπαρξης, δηλαδή πως θα τα βγάλουμε πέρα με «το αδύνατο» που μας συνοδεύει, αλλά και τα περιθώρια που η ίδια η πολιτική, αυτή τη φορά ιδωμένη ως σχέση διακυβέρνησης μας το επιτρέπει.
Η βασική προϋπόθεση για τη μετουσίωση, δηλαδή για μια δημιουργική απάντηση της δυσφορίας μέσα στον πολιτισμό, δεν αποτελεί μόνο προσωπική αλλά συλλογική και πολιτική υπόθεση προκειμένου να μπορέσει να δημιουργηθεί κόσμος από το «αδύνατο» του κόσμου. Υπό αυτό το πρίσμα, ο όρος δυνατότητα, ως προοπτικής, ισότητας και ελευθερίας χώρου και έκφρασης καθώς και έμπρακτων ενεργειών στήριξης με μέσα για την πραγμάτωση των παραπάνω (οικονομικών, διοικητικών, κλπ), αποτελεί το ζητούμενο που απαιτείται να εξασφαλίζει η τέχνη του «κυβερνάν», ώστε να γίνει υποφερτό το ανυπόφορο και να περιοριστεί η βία που απαντάται σχεδόν σε όλες τις εκφάνσεις πλέον της καθημερινής ζωής και διαπερνά κάθετα την κοινωνική δομή καθώς η βία των νέων στο σχολείο αποτελεί μια μικρογραφία της μεγάλης εικόνας στην εποχή των πολέμων.
Με άλλα λόγια, αν το φροϋδικό «ψυχαναλύειν» δοκιμάζεται στο «αδύνατο», το φροϋδικό «κυβερνάν» δοκιμάζεται στη δυνατότητα ως προοπτικής και ευκαιρίας. Προς αυτή την κατεύθυνση, δεν είναι καθόλου τυχαία η μεγάλη ανταπόκριση που έλαβε πρόσφατα η συγκλονιστική φράση που διατύπωσε ο Δημήτρης Μαύρος, διευθύνων σύμβουλος της εταιρίας ερευνών MRB, σε συνέντευξή του στην εκπομπή Networking και στο www.newsbeast.gr, ως τη φράση που χαρακτηρίζει τον πολίτη, στη σημερινή πολιτική συνθήκη και αφορά στο αίτημα για δίκαιες μεταρρυθμίσεις: «Δε θέλω να με σώσεις, θέλω να μπορέσω!». «Την καταλαβαίνετε την ψιμυθιά των εννοιών;» αναρωτήθηκε δημόσια ο ίδιος.
*Η Βάσω Μουρελά είναι πολιτική επιστήμονας
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
