Στη σύγχρονη γεωπολιτική σκακιέρα, τα «σημεία πνιγμού» (choke points) έχουν γίνει τα απόλυτα όπλα οικονομικού εκβιασμού: από τον έλεγχο των σπάνιων γαιών και του δολαρίου, μέχρι το αυθαίρετο κλείσιμο μιας στρατηγικής θαλάσσιας διόδου. Νωρίτερα στον 21ο αιώνα, τα έθνη ασπάστηκαν την ιδέα ότι η παγκόσμια οικονομική ολοκλήρωση ήταν προς το συμφέρον όλων. Σήμερα, ωστόσο, παρατηρείται μια σκοτεινή μεταστροφή, με τις χώρες να επιλέγουν να οπλίσουν την αλληλεξάρτηση της παγκόσμιας οικονομίας η μία εναντίον της άλλης, χρησιμοποιώντας όποια μοναδικά περιουσιακά στοιχεία ελέγχουν ως πηγή μόχλευσης.
Όμως, αυτή η επίδειξη ισχύος κρύβει μια θανάσιμη παγίδα, καθώς προσκρούει σε έναν απαράβατο νόμο της φυσικής: κάθε δράση προκαλεί μια αντίδραση. Όταν μετατρέπεις μια εξάρτηση σε ρόπαλο, αναγκάζεις τον αντίπαλο να παλέψει για να ελευθερωθεί.
Αυτός ο αδυσώπητος κανόνας μπορεί να μετατρέψει τα πιο ισχυρά γεωπολιτικά πλεονεκτήματα σε μπούμερανγκ
Η πιο ισχυρή εκδοχή αυτού του στρατηγικού εργαλείου για τις Ηνωμένες Πολιτείες είναι ο έλεγχος του αμερικανικού δολαρίου. Το απέδειξαν αυτό πριν από μία δεκαετία, όταν απέκλεισαν το Ιράν και τη Ρωσία από την παγκόσμια τραπεζική υποδομή και το σύστημα πληρωμών που βασίζεται στο δολάριο. Αυτή η απόφαση ανάγκασε το Ιράν να προσέλθει στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων το 2013 για το πυρηνικό του πρόγραμμα, ενώ η Ρωσία πλήρωσε το τίμημα για την εισβολή στην Κριμαία το 2014.
Για την Κίνα, το αντίστοιχο σημείο καμπής είναι η κεντρική της θέση στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού, με πιο ξεκάφαρο παράδειγμα τα ορυκτά σπάνιων γαιών και τους μαγνήτες. Η Κίνα μετέτρεψε σε μοχλό πίεσης την κυριαρχία της σε αυτούς τους κλάδους, καθώς επεξεργάζεται το 90% των σπάνιων γαιών παγκοσμίως. Τον Απρίλιο του 2025 επέβαλε σαρωτικούς περιορισμούς στις εξαγωγές κρίσιμων ορυκτών και μαγνητών —που χρησιμοποιούνται από τα καθίσματα αυτοκινήτων μέχρι τους κώνους πυραύλων— και ανακοίνωσε την επέκταση αυτών των μέτρων τον περασμένο Οκτώβριο. Παράλληλα, οι Κινέζοι επέβαλαν καθεστώς αδειοδότησης για την τεχνογνωσία και την τεχνολογία παραγωγής και επεξεργασίας αυτών των υλικών. Ακόμη και η απλή απειλή ενεργοποίησης αυτού του σημείου στραγγαλισμού ανάγκασε τις ΗΠΑ να υπαναχωρήσουν από έναν γενικό δασμό 145%, υιοθετώντας μια πιο μετριοπαθή εμπορική προσέγγιση.
Από την πλευρά του, το Ιράν επιστρατεύει ένα σημείο στραγγαλισμού τόσο παλαιό όσο και ο χρόνος: τη γεωγραφία. Ελέγχοντας τον Πορθμό του Ορμούζ —την πλωτή οδό από την οποία διακινείτο περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και φυσικού αερίου πριν από τον πόλεμο— το Ιράν χρησιμοποιεί την ικανότητά του να κλείνει το στενό ή να επιβάλλει διόδια στα διερχόμενα πλοία, προκειμένου να προκαλέσει οικονομική αναταραχή και να επιτύχει ανταλλάγματα. Παρά τη στρατιωτική του μειονεξία, το Ιράν κατάφερε να μετατοπίσει το επίκεντρο των διαπραγματεύσεων με τις ΗΠΑ από τις πυρηνικές και πυραυλικές του φιλοδοξίες στο ίδιο το άνοιγμα του στενού, επιστρέφοντας ουσιαστικά στο status quo ante.
Ωστόσο, γίνεται ήδη φανερό ότι το Ιράν έχει υπερεκτιμήσει τα όριά του, ακριβώς λόγω του νόμου της δράσης και της αντίδρασης. Εάν το έθνος σας μετατρέψει σε όπλο ένα σημείο στραγγαλισμού, το δικό μου θα επιταχύνει τις προσπάθειες για την απομάκρυνση από αυτήν την εξάρτηση. Στην περίπτωση του Πορθμού του Ορμούζ, οι χώρες ανακατευθύνουν γρήγορα τις ροές πετρελαίου. Από την πλευρά της ζήτησης, η Κίνα μειώνει τις εισαγωγές πετρελαίου καθώς εξηλεκτρίζει την οικονομία της. Από την πλευρά της προσφοράς, η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και άλλα κράτη της περιοχής επεκτείνουν τα δίκτυα αγωγών και εναλλακτικών λιμένων τους.
Σύμφωνα με την πλατφόρμα δεδομένων Kpler, περίπου το 40% του αργού πετρελαίου της περιοχής μεταφέρεται πλέον χωρίς να διέρχεται από το στενό, έναντι μόλις 17% πριν από τον πόλεμο. Φυσικά, οι αγωγοί αυτοί παραμένουν ευάλωτοι σε ιρανικούς πυραύλους και drones, όμως το Ιράν ενδέχεται σύντομα να διαπιστώσει ότι ο μοχλός πίεσης που διαθέτει είναι ένα φθίνον και παροδικό περιουσιακό στοιχείο.
Αντίστοιχα αυξάνεται και η αντίσταση στα σημεία στραγγαλισμού της Κίνας. Οι περσινές ενέργειες του Πεκίνου ώθησαν πολλές χώρες να εργαστούν πυρετωδώς για τη μείωση της εξάρτησής τους από τα κινεζικά ορυκτά. Η κυβέρνηση Τραμπ αναφέρει ότι έχει εγκρίνει συμφωνίες για κρίσιμα ορυκτά ύψους άνω των 40 δισεκατομμυρίων δολαρίων από τον Ιανουάριο του 2025, ενώ ξεκίνησε και ένα πολυμερές φόρουμ για την οικοδόμηση μιας ανθεκτικής εφοδιαστικής αλυσίδας μακριά από την επιρροή της Κίνας. Παράλληλα, η τεχνολογική καινοτομία αποδίδει καρπούς, καθώς οι ΗΠΑ σημειώνουν πρόοδο στην ανάπτυξη μαγνητών υψηλής ισχύος που δεν απαιτούν τέτοια ορυκτά.
Τα ορυκτά και οι μαγνήτες δεν είναι τα μόνα όπλα της Κίνας· η χώρα ελέγχει επίσης την παραγωγή πρώτων υλών για πολλά κοινά φάρμακα. Αυτό οδηγεί σε μια συστηματική προσπάθεια μείωσης του ρίσκου (de-risking) και επιλεκτικής αποσύνδεσης από την κινεζική οικονομία. Ως αποτέλεσμα, η στρατηγική ισχύς της Κίνας ενδέχεται να εξασθενήσει με τον χρόνο. Η οικονομική διπλωματία, επομένως, οφείλει να διδαχθεί από την πυρηνική στρατηγική: τα σημεία στραγγαλισμού είναι πιο ισχυρά ως μέσα αποτροπής παρά ως μέσα ενεργής επίθεσης.
Από την άλλη, το αμερικανικό δολάριο ίσως αποδειχθεί πολύ πιο ανθεκτικό σημείο στραγγαλισμού από τις εφοδιαστικές αλυσίδες ή τη γεωγραφία. Οι περισσότερες διεθνείς συναλλαγές σε πετρέλαιο, σιτηρά και μέταλλα εξακολουθούν να γίνονται σε δολάρια, και οι στόχοι των αμερικανικών κυρώσεων δυσκολεύονται να λειτουργήσουν εκτός αυτού του συστήματος. Μετά τις κυρώσεις του 2014, η Ρωσία ανέπτυξε εγχώριο σύστημα πληρωμών, αλλά παρέμεινε σε διεθνές αδιέξοδο λόγω του περιορισμένου ανοίγματός της σε ιδρύματα που βασίζονται στο δολάριο.
Παρόλα αυτά, ακόμη και φιλικά προσκείμενα προς τις ΗΠΑ έθνη προσπαθούν να διαφοροποιήσουν τα αποθέματά τους. Το μερίδιο του δολαρίου στα παγκόσμια συναλλαγματικά αποθέματα υποχωρεί σταδιακά, από πάνω από 70% το 2000 σε 57% σήμερα. Την ίδια στιγμή, η Κίνα αγοράζει μαζικά χρυσό και διευθετεί όλο και περισσότερο το διμερές εμπόριο αγαθών της σε γουάν (από 11% το 2017 σε περίπου 28% το 2025).
Ωστόσο, δεν υπάρχει ακόμη βιώσιμη εναλλακτική λύση. Οι ευρωπαϊκές κεφαλαιαγορές είναι υπερβολικά κατακερματισμένες για να διαδραματίσει το ευρώ κεντρικό ρόλο ως αποθεματικό νόμισμα. Το δε γουάν δεν μπορεί να αντικαταστήσει το δολάριο εκτός αν η Κίνα προχωρήσει σε βαθιές μεταρρυθμίσεις, όπως η άρση των ελέγχων στην κίνηση κεφαλαίων —κάτι που έρχεται σε πλήρη αντίθεση με την επιθυμία της ηγεσίας της για απόλυτο έλεγχο. Έτσι, ενώ η ισχύς του Ιράν και της Κίνας φθίνει, το δολάριο αντέχει.
Αυτό, βέβαια, θα ισχύει εκτός και αν οι ίδιες οι Ηνωμένες Πολιτείες υπονομεύσουν το πλεονέκτημά τους.
Η κυβέρνηση Τραμπ χρησιμοποίησε την πρόσβαση στην αμερικανική αγορά ως «ρόπαλο» μέσω των δασμών. Αυτή η τακτική, όμως, ανάγκασε εμπορικούς εταίρους όπως ο Καναδάς να επαναπροσδιορίσουν τη στάση τους και να αναζητήσουν εναλλακτικές αγορές. Μια περαιτέρω σημαντική διάβρωση των αποθεμάτων σε δολάρια ή μια μεγάλη αύξηση του εμπορίου σε άλλα νομίσματα θα μπορούσε να αυξήσει τα επιτόκια που πληρώνουν οι ΗΠΑ για τα κρατικά τους ομόλογα, καθιστώντας την εξυπηρέτηση του χρέους πολύ πιο ακριβή.
Οι ΗΠΑ κινδυνεύουν επίσης να υπονομεύσουν το νόμισμά τους αν συνεχίσουν να συσσωρεύουν μη βιώσιμα ελλείμματα. Το αμερικανικό χρέος, που αγγίζει πλέον τα 40 τρισεκατομμύρια δολάρια (πάνω από το 120% του ΑΕΠ), αποτελεί τη μεγαλύτερη απειλή για την κυριαρχία του δολαρίου και την ικανότητα της Αμερικής να το χρησιμοποιεί ως μοχλό πίεσης.
Οι Ηνωμένες Πολιτείες παραμένουν η μεγαλύτερη, πιο ανθεκτική και καινοτόμος οικονομία στον κόσμο. Το πιο κρίσιμο βήμα που πρέπει να κάνουν σε αυτή την παγκόσμια γεωπολιτική σκακιέρα είναι απλώς να μην βλάψουν τον εαυτό τους —και κυρίως, να αποφύγουν ένα αυτοκαταστροφικό πλήγμα
Προτιμώμενη πηγή στην Google
Για να εμφανίζονται περισσότερα άρθρα της Ναυτεμπορικής στις αναζητήσεις σας εύκολα και γρήγορα, πρέπει να προσθέσετε το site στις προτιμώμενες πηγές σας. Μπορείτε να το κάνετε πηγαίνοντας εδώ.
