Αλγόριθμοι και δημοκρατία

Τoυ Κωνσταντίνου Α. Κανελλόπουλου, διδάκτορος οικονομολόγου – πολιτικού επιστήμονα*

ΥΠΑΡΧΕΙ ένα θεμελιώδες παράδοξο στις σύγχρονες δημοκρατίες: ζούμε στην πιο ψηφιοποιημένη εποχή της Ιστορίας, αλλά ο τρόπος με τον οποίο ψηφίζουμε παραμένει, στον πυρήνα του, σχεδόν αμετάβλητος.

Η δημοκρατία δεν αποτελεί θεσμική επινόηση του 19ου αιώνα· οι ρίζες της ανάγονται ήδη στην αρχαία Αθήνα.

Κατά τη διατύπωση του Abraham Lincoln, η δημοκρατία είναι «κυβέρνηση του λαού, από τον λαό και για τον λαό», ένα ιδεώδες που προϋποθέτει ότι η πολιτική βούληση συγκροτείται και εκφράζεται ελεύθερα εντός ενός κοινού δημόσιου χώρου.

ΉΔΗ, ΌΜΩΣ, από την αρχαιότητα, ο Αριστοτέλης αναγνώριζε ότι η πολιτική κρίση των πολιτών δεν διαμορφώνεται εν κενώ, αλλά εντός λόγου, συμφερόντων και συγκυριών.

Αργότερα, ο Alexis de Tocqueville θα περιγράψει την «τυραννία της πλειοψηφίας» ως εγγενή κίνδυνο κάθε δημοκρατικού συστήματος. Αυτό που μεταβάλλεται σήμερα δεν είναι η αρχή της δημοκρατίας, αλλά η υλική και γνωσιακή της υποδομή: η κλίμακα, η ταχύτητα και -κυρίως- η αορατότητα των μηχανισμών που διαμορφώνουν την πολιτική βούληση.

ΔΕΝ ΕΙΝΑΙ η πρώτη φορά που μια τεχνολογική τομή μετασχηματίζει τη δημοκρατία.

Οι προηγούμενες βιομηχανικές επαναστάσεις αναδιαμόρφωσαν τη σχέση κράτους-κοινωνίας: η πρώτη συνέβαλε στη γέννηση του σύγχρονου κράτους, η δεύτερη στη μαζική πολιτική και τη διεύρυνση του εκλογικού σώματος, η τρίτη στην παγκοσμιοποίηση της πληροφορίας και των αγορών.

Για πρώτη φορά σε αυτή την κλίμακα και με τέτοια ταχύτητα, η διαμόρφωση της πολιτικής βούλησης δεν προκύπτει μόνο από δημόσια αντιπαράθεση και κοινωνική εμπειρία, αλλά διαμεσολαβείται συστηματικά από αλγοριθμικά συστήματα.

Ζούμε, έτσι, ολοένα και περισσότερο σε μια δημοκρατία της προεξοφλημένης βούλησης (pre-empted will).

Η πολιτική βούληση δεν εκφράζεται απλώς – προσεγγίζεται, μοντελοποιείται και, όλο και περισσότερο, προ-διαμορφώνεται.

Διαμόρφωση της βούλησης

Η ΜΕΤΑΤΟΠΙΣΗ αυτή δεν είναι τεχνολογική – είναι δομική. Η τεχνητή νοημοσύνη (Τ.Ν.) δεν αλλάζει την κάλπη.

Αλλάζει τον δρόμο προς αυτήν μέσω συστημάτων συστάσεων (recommender systems), προγνωστικής ανάλυσης (predictive analytics), μικροστοχοποίησης (microtargeting) και παραγωγής συνθετικού περιεχομένου.

Λειτουργεί ως νέος ιμάντας επιρροής: καθορίζει τι βλέπουμε, με ποια σειρά, με ποια συναισθηματική ένταση και με ποια διάρκεια επανάληψης.

Feeds, reels, ειδοποιήσεις, προτάσεις – η πληροφορία δεν αναζητείται πλέον· προσφέρεται ήδη ιεραρχημένη.

Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ μετατοπίζεται από το πεδίο της αντιπαράθεσης στο πεδίο της προσοχής.

Η νέα ισχύς δεν βρίσκεται μόνο στο ποιος μιλά, αλλά στο ποιος -και πώς- καθορίζει τι καθίσταται ορατό.

Το κρίσιμο δεν είναι μόνο το περιεχόμενο που βλέπουν οι πολίτες, αλλά και τα ίχνη που αφήνουν: ο χρόνος παραμονής, η παύση, η επανάληψη, η εγκατάλειψη, το scroll.

Στην εποχή της Τ.Ν., ακόμη και αυτές οι μικροκινήσεις μετατρέπονται σε πολιτικά αξιοποιήσιμα σήματα.

Η δημοκρατία μετατοπίζεται από την εποχή των δεδομένων στην εποχή των πολιτικά αξιοποιήσιμων μεταδεδομένων (metadata).

Η ψυχολογία της επιρροής

Η ΑΛΓΟΡΙΘΜΙΚΗ ισχύς δεν επιβάλλεται. Καλλιεργείται. Ενισχύει βαθύτερους μηχανισμούς συμπεριφοράς: επιβεβαιωτική προκατάληψη (confirmation bias) και γνωστική ασυμφωνία (cognitive dissonance).

Οι πολίτες μεγιστοποιούν τη συνοχή των ήδη διαμορφωμένων πεποιθήσεών τους. Η Τ.Ν. δεν καταγράφει απλώς αυτή τη συμπεριφορά – τη βελτιστοποιεί.

Η «τυραννία της πλειοψηφίας» του Tocqueville στην ψηφιακή εποχή αποκτά έτσι νέα, αλγοριθμική διάσταση.

Χωρίς κοινή πραγματικότητα, η πολιτική δεν συγκρούεται – αποσυντίθεται. Η δημοκρατία δεν διαβρώνεται μόνο από την παραπληροφόρηση· διαβρώνεται από την ίδια τη δομή της πληροφορίας.

Δημοκρατία σε φθορά

ΌΛΑ ΑΥΤΑ δεν συμβαίνουν σε ένα κενό πλαίσιο. Συμβαίνουν σε μια περίοδο παγκόσμιας δημοκρατικής κόπωσης (democratic fatigue).

Δεν ζούμε μια νέα φάση εκδημοκρατισμού. Ζούμε μια φάση υποχώρησης. Η δημοκρατία χάνει
σταδιακά τη νομιμοποίησή της.

Τα νεότερα διεθνή στοιχεία είναι ακόμη πιο ανησυχητικά: περισσότερο από το ήμισυ των χωρών εμφανίζει υποχώρηση σε βασικούς δείκτες δημοκρατικής επίδοσης, σχεδόν το ένα τέταρτο των κρατών βρίσκεται σε διαδικασία αυταρχικοποίησης, ενώ η παγκόσμια ελευθερία υποχωρεί επί είκοσι συνεχόμενα έτη.

Την ίδια στιγμή, η δυσαρέσκεια με τη λειτουργία της δημοκρατίας υπερβαίνει το 60% σε πολλές ανεπτυγμένες οικονομίες.

Δεν πρόκειται για συγκυριακή κρίση· πρόκειται για δομική φθορά της δημοκρατικής νομιμοποίησης.

Εκλογές χωρίς κατεύθυνση

ΤΑ ΔΗΜΟΨΗΦΙΣΜΑΤΑ για την Ευρωπαϊκή Συνταγματική Συνθήκη το 2005 (Γαλλία, Ολλανδία), το Brexit και το ελληνικό δημοψήφισμα του 2015 ανέδειξαν μια κοινή δυναμική: η ψήφος λειτουργεί ως αποτίμηση εμπιστοσύνης προς την κυβέρνηση – όχι ως απάντηση στο
ερώτημα που τίθεται στην κάλπη.

Η «λαϊκή εντολή» τείνει να μετατρέπεται σε εκ των υστέρων ερμηνευτικό κατασκεύασμα.

Σε αυτό το πλαίσιο, η Τ.Ν. δεν περιορίζεται στην καταγραφή της επιλογής. Συμβάλλει -έμμεσα αλλά συστηματικάστη διαμόρφωσή της.

Η γεωοικονομία της δημοκρατίας

ΤΟ ΠΡΟΒΛΗΜΑ δεν είναι μόνο πολιτικό – είναι βαθιά γεωοικονομικό. Η ευρωπαϊκή δημόσια σφαίρα εξαρτάται από υποδομές που η ίδια δεν ελέγχει: οι τρεις αμερικανικοί hyperscalers συγκεντρώνουν περίπου το 70% της ευρωπαϊκής αγοράς cloud.

Η κατανάλωση ηλεκτρικής ενέργειας των data centres στην Ευρώπη εκτιμάται σήμερα γύρω στις 62 TWh και αναμένεται να υπερβεί τις 150 TWh έως το 2030.

Η Τ.Ν. δεν είναι απλώς ψηφιακή τεχνολογία· είναι ενεργειακή, βιομηχανική και γεωπολιτική ισχύς.

Δεν είναι τυχαίο ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση έχει αναπτύξει ένα ισχυρό κανονιστικό πλαίσιο και ότι η ίδια η Ευρωπαϊκή Επιτροπή στρέφεται πλέον ρητά σε λύσεις sovereign cloud, ακριβώς επειδή η τεχνολογική εξάρτηση έχει καταστεί στρατηγικό πρόβλημα. Όμως, το όριο είναι σαφές: ρύθμιση χωρίς αντίστοιχη παραγωγή ισχύος.

Η μεγάλη απόκλιση: Ευρώπη vs ΗΠΑ

Η ΑΠΟΚΛΙΣΗ Ευρώπης-ΗΠΑ δεν είναι απλώς ζήτημα στάσεων. Στην Ευρώπη, η αποδοχή της Τ.Ν. συνυπάρχει με ισχυρή απαίτηση για διαφάνεια και ρύθμιση.

Στις ΗΠΑ, η ανησυχία είναι επίσης υψηλή, αλλά το θεσμικό πλαίσιο παραμένει πιο άνισο και κατακερματισμένο.

Το αποτέλεσμα είναι μια δομική ασυμμετρία: η Ευρώπη διαθέτει κανονιστική ισχύ χωρίς αντίστοιχη τεχνολογική κυριαρχία, ενώ οι ΗΠΑ διαθέτουν τεχνολογική υπεροχή χωρίς αντίστοιχη κοινωνική συναίνεση ως προς τη ρύθμιση (πολιτειακό vs ομοσπονδιακό επίπεδο).

Διαχείριση συμπεριφοράς

ΌΤΑΝ Η ΠΟΛΙΤΙΚΗ βούληση μετατρέπεται σε δεδομένο προς ανάλυση και πρόβλεψη, η δημοκρατία μετατοπίζεται. Από σύστημα συμμετοχής σε σύστημα διαχείρισης συμπεριφοράς.

Οι πολίτες ψηφίζουν περιοδικά – κατά μέσο όρο κάθε 3 έως 5 χρόνια. Οι αλγόριθμοι επιδρούν συνεχώς.

Η ισότητα της ψήφου δεν συνεπάγεται πλέον ισότητα επιρροής. Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα της εποχής μας: μπορεί η δημοκρατία να ενσωματώσει την Τ.Ν. χωρίς να υποταχθεί στη
λογική της;

Πριν από την κάλπη

ΌΤΑΝ ΟΙ ΠΟΛΙΤΕΣ φτάνουν στην κάλπη έχοντας ήδη διαμορφωθεί, κινδυνεύουν να μην επιλέγουν, αλλά να επικυρώνουν.

Σε αυτό το σημείο, η Τ.Ν. εισάγει μια ακόμη βαθύτερη μετατόπιση: τη δυνατότητα αυτού που θα μπορούσαμε να περιγράψουμε ως «βαθιά ψήφο» (deep voting).

ΔΕΝ ΑΦΟΡΑ μόνο το τι επιλέγουν οι πολίτες, αλλά γιατί και υπό ποιες συνθήκες διαμορφώνεται η επιλογή τους.

Η ίδια τεχνολογία που μπορεί να αποκαλύψει τη βούληση, μπορεί και να την προεξοφλήσει.

Και τότε, το ερώτημα δεν είναι ποιος κερδίζει τις εκλογές. Είναι ποιο είναι το νόημα των εκλογών σε ένα σύστημα όπου η πολιτική συμπεριφορά έχει ήδη αρχίσει να προσεγγίζεται πριν ακόμη εκφραστεί.

ΚΑΙ, ΤΕΛΙΚΑ, εάν η δημοκρατία παραμένει σύστημα επιλογής – ή εάν μετατρέπεται, αθόρυβα αλλά συστηματικά, σε σύστημα πρόβλεψης.

* Συγγραφέας του βιβλίου «ΠΑΘΟΓΕΝΕΙΕΣ ΧΩΡΙΣ ΘΕΡΑΠΕΙΑ: Από το Κραχ του 1929 στο
Τρίτο Μνημόνιο – Η Ελλάδα μεταξύ Κρίσης και Μεταρρύθμισης